بررسی ماهیت و جایگاه تفکر از دیدگاه شیخ محمود شبستری با تأمل در پیشینه آن در متون فارسی عرفانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز

10.29252/kavosh.2026.22068.3616

چکیده

     تفکر، ماهیت و ویژگی‌های آن از مهم‌ترین و پربسامدترین موضوعات مطرح شده در متون عرفانی اسلامی و از دغدغه‌های فکری - عرفانی عرفای ایرانی است و اولین سوال از سوالات حسینی هروی از شیخ محمود شبستری که موجبات تحریر گلشن راز را فراهم می‌کند، مربوط به تفکر و چیستی آن است. نگارندگان در این مقاله با تاکید بر تمایز ماهوی میان تعریف تفکر در دو حوزه عرفان و فلسفه؛ ضمن بررسی آراء عرفای اسلامی در آثار منظوم و منثور فارسی پیش از گلشن راز، تبعیت شبستری را از سنت کلامی و عرفانی ایرانی اسلامی در موضوع مورد بحث نشان داده‌اند. تلقی شبستری از ماهیت تفکر به عنوان یک سیر باطنی مبتنی بر کشف و شهود برای نیل به حقیقت با عرفای پیش از خود هم‌خوانی کامل دارد. وی همچنین تجرید و جذبه را از شرایط لازم برای تحصیل یک تفکر صحیح و مصون از انحراف معرّفی می­کند که در آثار پیشینیان وی به وضوح دیده می‌شود. این تطابق آراء می‌تواند نشانگر جایگاه ممتاز گلشن راز و مکتب عرفانی آذربایجان در همگرایی جریان‌های عرفانی قرن هشتم باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The background of Sheikh Mahmoud Shabestari's view on the nature and conditions of thinking in Persian mystical texts before the Gulshan-e-Raz

نویسندگان [English]

  • Mohammadreza Bahri lale 1
  • Assadollah Vahed 2
  • Ebrahim Ranjbar 2
  • Mirjalil Akrami 2
1 Persian language and literature department, the faculty of Persian literature and foreign languages, university of Tabriz, Tabriz, Iran
2 -Persian language and literature department, the faculty of Persian literature and foreign languages, university of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده [English]

Thinking and its nature and characteristics are among the most important and frequent topics raised in the mystical texts of the Islamic period. They are also among the intellectual-mystical concerns of Iranian mystics and the first question that Hosseini Heravi asked Sheikh Mahmoud Shabestari. This led to the writing of the Gulshan-e-Raz, which is related to thinking and its nature. In this article, the authors emphasize the essential distinction between the definitions of thinking in the two fields of mysticism and philosophy while examining the opinions of Islamic mystics in Persian verse and prose works before the Gulshan-e-Raz. They have shown Shabestari's adherence to the Iranian-Islamic theological and mystical tradition on the subject under discussion. Shabestari's perception of the nature of thinking, as an esoteric journey based on discovery and intuition to achieve truth, is in complete agreement with the mystics before him. He also speaks of abstraction and attraction as the necessary conditions for acquiring correct thinking that is immune to deviation. This view is clearly seen in the works of his predecessors as well. Such agreement of opinions may indicate the distinguished position of the Gulshan-e-Raz and the Azerbaijani mystical school in the convergence of mystical currents of the eighth century.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Thought
  • Islamic mysticism
  • Golshan Raz
  • Sheikh Mahmoud Shabestri
  1. الف) کتاب­ها

    1. قرآن کریم.
    2. ابن‌ ابی‌سعد، جمال‌الدین ابوروح لطف‌الله. (1391). حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر. به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی. چاپ دهم. تهران: انتشارات سخن.
    3. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1381). الاشارات و التنبیهات. تحقیق مجتبی زارعی. قم: بوستان کتاب (مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی).
    4. ابن منظور، جمال‌الدین محمد بن مکرم. (1408ق). لسان العرب. به کوشش علی شیری. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
    5. انصاری، عبدالله بن محمد. (1375). منازل السائرین. اعداده و تقدیم علی الشیروانی. قم: دارالعلم.
    6. ------------------. (1389). مجموعه رسائل فارسی خواجه عبدالله انصاری. به کوشش محمد سرور مولایی. چاپ سوم. تهران: انتشارات توس.
    7. انصاری، عبدالله بن محمد. (1391). صد میدان. به کوشش سهیلا موسوی سیرجانی. چاپ چهارم. تهران: انتشارات زوار.

    8 . حشری تبریزی، ملامحمدامین. (1371). روضه اطهار؛ مزارات متبرکه و محلات قدیمی تبریز و توابع.  به تصحیح و اهتمام عزیز دولت آبادی. تبریز: انتشارات ستوده.

    1. الذهبی، شمس‌الدین. (1415ق). ترتیب الموضوعات. تحقیق کمال بن بسیونی زغلول. بیروت: دارالکتب العلمیه.
    2. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1434ق). المفردات فی غریب القرآن. مع ملاحظات علی الکورانی العاملی. قم المقدسه: دارالمعروف. المطبعه الباقری.
    3. السبکی، تاج‌الدین. (1383ق). طبقات الشافعیه الکبری. تحقیق محمود محمد الطناحی و عبدالفتاح محمد الحلو. قاهره: دارالهجر للطباعه والنشر و التوزیع.
    4. سمعانی، شهاب‌الدین احمد. (1393). روح الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح؛ شرح عرفانی بر اسماءالله. به تصحیح و توضیح نجیب مایل هروی. چاپ چهارم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    5. سنایی غزنوی، مجدود بن آدم . (1388). دیوان سنایی غزنوی. به کوشش مدرس رضوی. چاپ هفتم. تهران: انتشارات سنایی.
    6. ----------------------. (1394). حدیقة‌الحقیقه و شریعةالطریقه. به کوشش مدرس رضوی. چاپ هشتم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    7. شبستری، شیخ محمود. (1390). گلشن راز. با مقدمه و تصحیح و توضیحات صمد موحد. چاپ سوم. تهران: انتشارات طهوری.
    8. صدری‌نیا، باقر. (1380). فرهنگ ماثورات متون عرفانی؛ مشتمل بر احادیث، اقوال و امثال متون عرفانی فارسی. تهران: انتشارات سروش.
    9. صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی. (1390ق). من لایحضره الفقیه. تحقیق سید حسن موسوی الخرسان. چاپ پنجم. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    10. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1370). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه محمدعلی گرامی قمی. چاپ پنجم. تهران: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی. مرکز نشر فرهنگی رجاء. موسسه انتشاراتی امیرکبیر.
    11. الطریحی، فخرالدین بن محمد. (1375). مجمع البحرین. تحقیق احمد حسینی. تهران: نشر مرتضوی.
    12. طوسی، خواجه نصیرالدین. (1399). اوصاف الاشراف. تصحیح و تحقیق ابوالفضل مرادی (رستا). چاپ دوم. قم: انتشارات آیت اشراق.
    13. العبادی، قطب‌الدین منصور بن اردشیر. (1347). التصفیه فی احوال المتصوفه؛ صوفی‌نامه. به‌تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، چاپخانه محمدعلی علمی.
    14. عطّار نیشابوری، شیخ فریدالدین محمد. (1376). دیوان عطار. تنظیم و نمونه‌خوانی و نظارت جهانگیر منصور. به انضمام شرح احوال عطار از بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ دوم. تهران: انتشارات نگاه.
    15. ---------------------------. (1393). منطق الطیر. مقدمه و تصحیح و تعلیقات دکر محمدرضا شفیعی کدکنی. چاپ چهاردهم. تهران: انتشارات سخن.
    16. ----------------------------. (1399). تذکره الاولیاء. مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. چاپ هفتم. تهران: انتشارات سخن.
    17. ----------------------------. (1401 الف). اسرارنامه. مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. چاپ دهم. تهران: انتشارات سخن.
    18. --------------------------. (1401ب). مصیبت نامه. مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. چاپ دهم. تهران: انتشارات سخن.
    19. غزالی، محمد بن محمد. (1401). کیمیای سعادت. به کوشش حسین خدیوجم. چاپ بیستم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
    20. قشیری، عبدالکریم بن هوازن. (1391). رساله قشیریه. مترجم: ابوعلی حسن بن احمد عثمانی. به تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ یازدهم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    21. کاشانی، عبدالرزاق. (1396). اصطلاحات الصوفیه؛ فرهنگ اصطلاحات عرفان و تصوف. ترجمه محمد خواجوی. چاپ پنجم. تهران: نشر مولی.
    22. کاشانی، عزالدین محمود. (1394). مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه. مقدمه و تصحیح و توضیح جلال‌الدین همایی. چاپ دوازدهم. تهران: انتشارات سخن.
    23. کلینی، محمد بن یعقوب. (1393). اصول کافی. ترجمه صادق حسن زاده. چاپ ششم. تهران: انتشارات قائم آل‌محمد.
    24. لاهیجی، شمس‌الدین محمد. (1393). مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز. مقدمه و تصحیح و تعلیقات: محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی. چاپ یازدهم. تهران: انتشارات زوار.
    25. محمدی ری شهری، محمد. (1388). میزان الحکمه، چاپ چهارم. قم: موسسه دارالحدیث العلمیه و الثقافیه، مرکز للطباعه و النشر.
    26. مستملی بخاری، اسماعیل بن محمد. (1399). شرح التعرف لمذهب التصوف؛ نورالمریدین و فضیحه المدعین. مقدمه، تصحیح و تحشیه محمد روشن. چاپ سوم. تهران: نشر اساطیر.
    27. مصطفوی، حسن. (1369). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ یبحث عن الاصل الواحد فی کل کلمه و تطوره و تطبیقه علی مختلف موارد الاستعمال فی کلماته تعالی. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    28. محمد ابن منور. (1366). اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید. به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: انتشارات آگاه.
    29. مولوی، جلال‌الدین محمد. (1387). کلیات شمس؛ دیوان کبیر. به کوشش بدیع‌الزمان فروزانفر. (دوره 10 جلدی). چاپ چهارم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
    30. -------------------. (1391). مثنوی معنوی. به سعی و اهتمام رینولد نیکلسون از روی نسخه چاپ لیدن. چاپ هجدهم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
    31. میبدی، ابوالفضل رشیدالدین. (1382). کشف الاسرار و عدۀ الابرار؛ مشهور به تفسیر خواجه عبدالله انصاری. به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت. چاپ هفتم. تهران: انتشارات امیرکبیر،
    32. نجم رازی، نجم‌الدین دایه. (1401). مرصاد العباد من المبدا الی المعاد. به اهتمام محمدامین ریاحی. چاپ هفدهم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    33. نسفی، عزیزالدین. (1393). کشف الحقایق. به اهتمام و تحقیق احمد مهدوی دامغانی. چاپ پنجم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
    34. هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان. (1396). کشف المحجوب. به کوشش محمود عابدی. چاپ دهم. تهران: انتشارات سروش.
    35. همدانی، عین‌القضات. (1397). تمهیدات. به کوشش عفیف عسیران. چاپ دوم. تهران: انتشارات اساطیر،

     

    ب) مقالات

    1. الهامی، داوود. (1390). «جایگاه تفکّر و تدبّر در عرفان اسلامی». درس‌هایی از مکتب اسلام. سال 36، شمارة 8، صص 21 ـ 32.
    2. عباسی، ولی الله. (1387). «تفکر در اندیشه عرفانی». نشریه هفت آسمان، شماره 37، سال دهم، بهار، صص84-49.
    3. هاشمی، نقی؛ ابراهیم رحیمی زنگنه و الیاس نورایی. (1399). «ویژگی‌های ماهیتی جذبه در متون عرفانی و ادبی (بر پایۀ نظریه تعربف)». مجله متن پژوهی ادبی دانشگاه علامه طباطبایی. دوره24، شماره 86، زمستان، صص240-215 .