https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/ کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی fa daily 1 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4066.html شرف­ الدین علی یزدی از بزرگان و رجال سیاسی و دیوانی و از شاعران و دانشمندان یزد در دوره اولاد تیمور است. شهرت عمدۀ او میان اهل ادب و تاریخ، به مناسبت کتاب ظفرنامه اوست. علاوه بر آن، مجموعه اشعاری از شرف ­الدین علی یزدی باقی مانده که شامل قصاید، قطعات، غزلیات، مثنوی­ ها، رباعیات که اغلب دربردارندۀ مدایحی دربارۀ ابراهیم سلطان است. بخش اعظم این منظومه را کتابه­ها تشکیل می­دهد. بررسی این کتابه­ ها از نظر ساختار، مهارت شاعری شرف ­الدین علی یزدی را به عنوان شاعر برجسته و مقرّب دربار آن دوره نمایان می­ سازد که در نهایت، تا حدی بدین وسیله می­ توان عیار شاعری آن برهه را سنجید. همچنین بررسی محتوایی این کتابه ­ها، چارچوب­ های فکری و ذهنی و در نهایت گفتمان آن دورۀ تاریخی- سیاسی را به دلیل وابستگی شاعر به دربار آن زمان، به ­خوبی نشان می ­دهد. روش بررسی ساختار این کتابه ­ها بررسی عروضی و بلاغی است. در این کتابه ­ها، اطلاعات ارزشمندی درباره زایچه، جام، سراپرده و آرامگاه، بادگیر و ساختمان، دستگاه شطرنج و ... به چشم می­ خورد که در متون دیگر این دوره، چنین جزءنگرانه توصیف نشده ­اند. سبک شعری این کتابه­ ها، سلیس و روان و در قالب مثنوی، قطعه، رباعی، مفردات و مخمس است. اغلب کتابه­ ها در بحرهای متقارب، هزج و رمل سروده شده­ اند. محتوای این کتابه­ ها  با روش تحلیل گفتمان انتقادی در این جستار بررسی شده است. از نظر محتوا، چهار گفتمان بر این کتابه­ ها حاکم است؛ گفتمان سیاسی، دینی، هنری و عرفانی. سه گفتمان اول معلول فضای سیاسی و فرهنگی جامعۀ آن زمان است؛ زیرا یک سه­ گانۀ گفتمانیِ سیاست – دین – هنر در کل دورۀ فرزندان تیمور، مخصوصاً در قلمرو شاهرخ جاری و غالب بوده است. در محتوای این کتابه ­ها گفتمان عرفانی به ندرت مشاهده می ­شود و اندک موارد آن معلول گرایش های صوفیانۀ خود شاعر است. https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4052.html دیوان خاقانی شروانی، یکی از مهم‌ترین و دشوارترین دیوان­های شعری ادبیات فارسی است. از این کتاب، سه تصحیح قابل ذکر، صورت گرفته‌ که معتبرترین آن­ها از نظر ابزار و روش کار، تصحیح ضیاءالدین سجادی است. مقالات پژوهشی بسیاری نیز به منظور تصحیح برخی مفردات و ابیات آن نوشته شده‌است. با وجود تلاش‌های مستمر پژوهشگران، دربارۀ تصحیح ابیات دیوان خاقانی، دستیابی به یک متن منقّح از این کتاب، همچنان نیازمند تحقیقات بیشتر و بازخوانی ضبط دستنویس‌های متعدد است. مسلماً بسیاری از مشکلات و دشواری‌های معنایی شعر خاقانی نیز وابسته به خوانش درست نسخ و تصحیح انتقادی دقیق ابیات است. پژوهش حاضر، با همین رویکرد و به شیوة تحقیق کتابخانه‌ای، به سراغ دیوان خاقانی رفته‌است تا ضمن واکاوی و تحلیل مشکلات معنایی برخی ابیات، به تصحیح مجدد آن­ها بپردازد و نتایج حاصل را، در گره‌گشایی مشکلات مذکور، به کار بندد. توجه به شواهد درون‌متنی و ویژگی‌های سبک‌شناختی شعر خاقانی و اتکا به اصول مهم تصحیح متن، از ویژگی‌های پژوهش پیشِ رو است. در این تحقیق، علاوه بر پیشِ چشم داشتنِ ضبط نسخ بدلِ گزارش‌شده توسط مصححان پیشین، از یک دستنویس کمتر شناخته‌شده اما سودمند، در امر تصحیح برخی از ابیات، استفاده شده‌ است. https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4023.html حکایت‌های حیوانات ابزاری برای بیان مفاهیم اخلاقی، عرفانی و اجتماعی بوده است. با تغییر حوزه موضوعی، عناصر حکایت نیز به تبع آن تغییر می‌یابد. شخصیت از جمله این عناصر تغییر یافته است. این مقاله درصدد پاسخ به دو پرسش است. اولین پرسش این است که شیر چگونه در حکایت‌های حیوانات شخصیت‌پردازی شده و دومین پرسش این است که در سیر تاریخی خود چه تحولاتی داشته است؟ برای پاسخ به این پرسش 26 حکایت منتخب از کتاب‌های قرن 3 تا 9 هجری که شیر در آن­ها حضور دارد، انتخاب و با استفاده از آراء ریمون‌کنان بررسی شد. ریمون‌کنان (Rimmon-Kenan) از روایت‌شناسانی است که در نظریات خود به تحلیل شخصیت می‌پردازد و از انواع شیوه‌های شخصیت‌پردازی سخن می‌گوید. این پژوهش به شیوۀ تحلیلی- توصیفی و با روش کتابخانه‌ای صورت گرفته‌است. نتایج به دست آمده نشان می‌دهد شخصیت‌پردازی هم به شیوه مستقیم و هم غیرمستقیم صورت گرفته است. در شیوۀ غیر مستقیم به ترتیب بسامد از مؤلفه‌های کنش و گفتار و محیط استفاده شده است. از نظر ویژگی ظاهری در سیر تاریخی این حیوان همواره به شکل حقیقی خود در حکایات نقش دارد؛ اما ناتوانی فیزیکی حاصل از پیری، بیماری و بی‌کفایتی کنش او را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این عوامل در شکل‌گیری رویدادها و سیر روایی حکایات نقش دارد. شیر در نقش‌های شاه (22 حکایت)، مادر (3 حکایت) و نقش حیوانی خود با ویژگی انسانی مانند تکلم (2 حکایت) مشاهده می‌شود. در سیر تاریخی نیز با کوتاه شدن حکایت‌ها و کم شدن بازتاب ساختار قدرت در حکایت، از بسامد حضور او کاسته می‌شود. https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4062.html از میانِ آثارِ عطار، کتابِ تذکرة‌الاولیاء، از ارزش ادبی و تاریخیِ بسیاری برخوردار است. صرفِ نظر از مقدمۀ مختارنامه، تذکرة‌الاولیاء را می‌توان تنها اثرِ منثورِ به‌جای‌مانده از این شاعر نامی دانست. بی‌تردید تصحیح و تحشیۀ چنین اثری، با دشواری‌هایی روبه‌رو است و ظاهراً پرداختن به زوایا و دقایقِ گوناگونِ متن آن فراتر از توان یک مصحّح است. آخرین چاپِ مشهور و انتقادیِ این اثر، همانندِ آثارِدیگر عطّار به قلمِ استاد شفیعی کدکنی صورت پذیرفته است و همان‌طور که وی در بعضی از مقدمه‌های این آثار یادآور شده، عطارپژوهی در ابتدای راه خود گام برمی‌دارد و در این مسیر، هنوز اندر خمِ یک کوچه است. در این مقاله با هدفِ کارآمدیِ هرچه بیشترِ آثار عطار، به سه نکته در حاشیۀ تذکرة‌الاولیاء پرداخته شده است. نخست بحثی مفصل دربارۀ ثوری‌مذهب بودنِ جنیدِ بغدادی ارائه می‌شود و اثبات خواهیم کرد که این احتمال که جنید بغدادی پیروِ مذهبِ سفیانِ ثوری (متوفی 161ق) بوده باشد، پذیرفتنی نیست و نامبرده در اصل پیرو و مفتیِ مذهبِ ابوثورِ کلبی (متوفی 240ق) بوده است. سپس به حکایاتِ قتلِ احمدِ خرقانی در تذکرة‌الاولیاء پرداخته خواهد شد و با استفاده از بعضی متونِ عرفانی نشان داده می­ شود که وی در زمانِ حیاتِ پدرش، ابوالحسن خرقانی، به قتل نرسیده و حداقل حدود چهل سال پس از فوتِ پدر زیسته است. همچنین بیان می­ گردد که منظور از شخصی به نامِ «محمد بن الحسین»، که در یکی از حکایت‌های ذکرِ ابوالحسنِ خرقانی نقل شده، ابوعبدالرحمن سُلمی (متوفی 412ق) نیست و این فرد در واقع یکی از شاگردانِ خرقانی، و مشهور به محمد حسینان بوده است. https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4067.html یکی از بینش­ های اساسی عارفان، توجه به رحمت عام الهی­ و سبقت رحمت خداوند بر غضب اوست. آنان برای تبیین این کلان اندیشه در مواضع مختلفی، دست به تأویل یا شرح مفاهیم زده ­اند. مفهوم عذاب در این باب، فرصت مناسبی برای آنان بوده ­است. واکاوی نحوه بهره­ گیری عارفان از واژه عذاب و مفهوم آن علاوه بر نشان­ دادن دلالت­ های معنایی آن در سنت مکتوب تصوف، می ­تواند در دو امر دیگر نیز حائز اهمیت باشد: سیر تأویل­ گرایی آنان را نشان می­ دهد و هم­چنین گامی روبه ­جلو در فهم نظام معرفت­ شناسی ایشان است. طبق این پژوهش، عارفان در برابر مفهوم عذاب چهار رویکرد کلی اتخاذ کرده­ اند: الف) مسکوت گذاشتن واژه. فارغ از دلایل عمومی، این مسکوت گذاشتن می­تواند ناشی از «شخصی ساختن امر قدسی» نیز باشد. ب) توجه به دلالت ظاهری. این نکته نیز دو دلیل دارد؛ توجه توأمان عارفان به ظاهر و باطن و برحذر بودن از افراط در تأویل. ج) توجه به دلالت ظاهری و امتزاج آن با شفقت ­ورزی(دعا برای رفع عذاب به قیمت معذب شدن خود) و  د)  تأویل واژه که نشان­ دهنده سیر تأویل در متون عرفانی­ است. تأویل­گرایی عارفان در این باب در قرن هفتم و در اندیشه ابن­ عربی و اَخلافش به اوج می­ رسد. برخی از این چهار رویکرد استخراج­ شده را می­ توان بر اساس زیرمجموعه هایی صورت­بندی کرد تا برخورد عارفان با این مفهوم را با دقت ­بیشتری نشان داد. مسأله خلود در عذاب و آرای عارفان در­ این زمینه، واجد اهمیت است و سیر تأویل­گرایی را تا ابن عربی نشان می ­دهد. این پژوهش بر اساس تحلیل کتب منثور عرفانی تا قرن هشتم صورت گرفته ­است. https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4075.html غزلیات حافظ، به عنوان یکی از متعالی‌ترین متون ادبیات فارسی، ظرفیت زیادی برای خوانش‌های میان‌رشته‌ای و تطبیقی با نظریه‌های فلسفی معاصر دارد. در میان مفاهیم محوری جهان‌بینی حافظ، شخصیت «رند» به عنوان نماد آزادی‌خواهی، عبور از هنجارهای تحمیلی و زیستن در مرزهای نامتعین، جایگاهی کانونی دارد. مسئلۀ اصلی این پژوهش، بررسی امکان بازخوانی انتقادی این مفهوم در پرتو «شیزوآنالیز» است: نظریه‌ای که ژیل دلوز (Gilles Deleuze) و فلیکس گتاری (Felix Guattari) به عنوان جایگزینی برای روانکاوی کلاسیک و در نقد ساختارهای سلسله‌مراتبی قدرت ارائه دادند. پرسش محوری پژوهش آن است که وجوه اشتراک «رند» در غزلیات حافظ با مؤلفه‌های بنیادین شیزوآنالیز، مانند ماشین‌های میل، بدن بدون اندام، قلمروزدایی و بس‌گانگی چیست و چگونه می‌توان گریز رند از هنجارهای اجتماعی را در این چارچوب تحلیل کرد؟ این تحقیق با روشی کیفی و رویکردی بینارشته‌ای، به تحلیل متن غزلیات حافظ می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد رند در غزلیات حافظ ضمن به‌کارگیری استراتژی‌هایی چون نفی دوگانه‌های اخلاقی، گریز از هنجارها و تبدیل شدن به یک «ماشین جنگی»، در برابر نظام‌های مسلط، مقاومت می‌کند و سوژه‌ای سیال و چندپاره می‌سازد که مرزهای ثابت را درمی‌نوردد. این پژوهش از طریق پیوند ادبیات کلاسیک با فلسفۀ پست‌مدرن، خوانشی نوین از شعر حافظ ارائه می‌دهد و گواه ظرفیت متون کهن برای گفت‌وگو با پارادایم‌های فکری معاصر است. https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_2928.html خالد نقشبندی یکی از شاعران بنام و خوش‌قریحه‌ی کرد زبان قرن دوازدهم هجری است. پژوهش حاضر، اشعار فارسی او را به منظور شناخت میزان و شیوه‌‌ی تأثیرپذیری‌اش از حافظ بررسی کرده است. از این طریق روشن شد که مولانا خالد نقشبندی در سطح اندیشه و به ویژه در زمینه‌ی زبان، متأثّر از شعر حافظ است. اقتباس از ردیف‌های شعری، واژگان، تعبیرات و بهره‌گیری از مضامین و تصاویر بلاغی از جمله مهم‌ترین مقوله‌هایی به شمار می‌روند که اثرپذیری مولانا خالد از شعر حافظ را تبیین می‌کنند. خالد گاه توأمان به مضامین و ترکیبات زبانی نظرداشته و گاه، تنها از تعبیرات زبانی حافظ سود برده است، بدون آنکه به مضمون و محتوا توجهی نماید. در پا‌ه‌ای موارد، نمود اصلی تأثیرپذیری از حافظ در پیکره‌ی تصاویر و بافت بلاغی کلام خالد هویدا می‌شود. در حقیقت باید گفت مولانا خالد در بسیاری از جنبه‌های هنری اشعار خویش مستقیم یا غیرمستقیم به کلام حافظ، نگاه تام داشته است. https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_3542.html زبان‌شناسی نقش‌گرا بر این نکته تأکید دارد که زبان «ابزاری اجتماعی» است و به آن دسته از کنش-های انسانی می‌پردازد که بر انتقال معنا با کمک زبان اشاره دارد. هالیدی، زبان را نظامی از گزینش‌های واژگانی می‌داند که گویشور در سطوح سه‌گانه با توجه به بافت موقعیت از آن استفاده می‌کند. زبان با توجه به ضرورت‌های اجتماعی و محیط پیرامون تشکیل می‌شود و به سامان‌دهی معنی می‌پردازد. فرانقش‌های زبان شامل: فرانقش اندیشگانی، فرانقش بینافردی و فرانقش متنی است. ادبیات داستان کوتاه با تأکید بر «منش رئالیستی و واقع‌گرایانة» خود همواره به دنبال تعریف جایگاهی برای حضور زنان و همچنین رهایی خود از محدودیت‌های جنسیتی و خوانش‌های مردسالارانه بوده است. پژوهش حاضر تلاش می‌کند به‌شیوة توصیفی – تحلیلی به این پرسش‌ها پاسخ دهد که با توجه به جامعة آماری پژوهش، در ساختار متنی مجموعه داستان‌ کوتاه «آتش خاموش» هر کدام از فرآیندهای زبانی چه کارکردی دارند؟ و با توجه به مبانی مطرح در فرانقش اندیشگانی و دیدگاه رئالیستی حاکم بر داستان‌های کوتاهِ سیمین دانشور، این نویسنده چه تصویری از «زن» و «جایگاه اجتماعی وی» ترسیم کرده‌ است؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که دانشور در ساختار متنی داستان‌‌های کوتاه خود در این مجموعه از انواع مختلف فرآیندهای زبانی از جمله «فرآیندهای رابطه‌ای»، «فرآیندهای رفتاری»، «فرآیندهای مادی» و «فرآیندهای ذهنی» برای ترسیم جایگاه اجتماعی زنان بهره گرفته‌ است.