«گذشته نگری» یکی از مؤلفه‌های نوستالژی بهشت گم‌شده در روایت‌های سوسیالیسم انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته‌ دکتری رشتة‌ زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه مازندران

2 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه بجنورد

10.29252/kavosh.2025.23006.3693

چکیده

پژوهش حاضر بر آن است که با تحلیل گفتمان حاکم بر فضای سیاسی و ادبی سال‌های 1320 تا 1332،  گذشته‌نگری را به عنوان یکی از مؤلفه‌های نوستالژی بهشت گم‌شده در این دوره معرفی کند؛ بدین‌منظور تعداد 9 روایت، (شامل 8 روایت کوتاه از صادق هدایت، صادق چوبک و ابراهیم گلستان، که با توجه به محتوای سوسیالیستی و انتقادی آن‌ها از مجموعه‌های سگ ولگرد، خیمه‌شب‌بازی و آذر، ماه آخر پاییز انتخاب شده و نیز  یک روایت انتقادی بلند از محمد مسعود با نام بهار عمر) مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که «بهشت گم‌شده» در روایت‌های سوسیالیستی انتقادی، در تقابلی آشکار با روایت‌های حزبی قرار دارد. در حالی که روایت‌های حزبی با تأکید بر آرمان‌های جمعی، روحیۀ انقلابی و امید به آینده، تصویری آینده‌نگرانه از جامعۀ بی‌طبقه ارائه می‌دهند. روایت‌های انتقادی به توصیف بهشتی فردی، تجربه‌شده و نوستالژیک می‌پردازند که مملو از نومیدی، نارضایتی و انفعال است. در این روایت‌ها، اظهار نارضایتی از شرایط موجود و سیاست‌های حاکمیتی در چهار شیوۀ گذشته‌نگری‌ زمانی و ذهنی، گذشته‌نگری و بازسازی مکانی، آرکائیسم یا باستان‌گرایی و انتقاد از تجدد آمرانه نمود یافته است. نویسندگان ضمن اینکه با استفاده از این مؤلفه‌ها تصویری ایستا، نومید، تقدیرباور و تحت سیطرۀ شبکه‌های نامرئی قدرت از شخصیت‌ها ترسیم کرده‌اند، به انتقاد از تجدد آمرانه در دورۀ اول پهلوی پرداخته و ایدئولوژی ضمنی بازگشت به خویشتن را در قالب مکانیزم بازگشت به گذشته، به مخاطب القاء کرده‌اند. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Retrospection as a component of the nostalgia of Paradise Lost in narratives of critical socialism

نویسندگان [English]

  • Zohreh Niksiyar 1
  • maryam Dorpar 2
1 Graduated with a PhD in Persian Language and Literature, University of Mazandaran
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Bojnurd University
چکیده [English]

The present study aims to introduce retrospection as one of the components of nostalgia in Paradise Lost by analyzing the discourse that dominated the political and literary atmosphere from 1941 to 1953. For this purpose, nine narratives, including eight short narratives by Sadegh Hedayat, Sadegh Choobak, and Ebrahim Golestan, were selected due to their socialist and critical nature from the collections "Sag-e Velgard", "Kheymeh Shab Bazi" and "Azar, the Last Month of Autumn", as well as "Bahar-e Omr", a critical narrative by Mohammad Masoud. These texts were studied and examined. The research findings indicate that the “paradise lost” in critical socialist narratives is in clear contrast to party narratives. While party narratives present a futuristic image of a classless society by emphasizing collective ideals, revolutionary spirits, and hope for the future. Critical narratives describe an individual that is experienced and nostalgic of paradise that is filled with despair, dissatisfaction, and passivity. In these narratives, the expression of dissatisfaction with the existing conditions and government policies is manifested in four ways: temporal and subjective retrospection, spatial retrospection and reconstruction, archaism or antiquarianism, and criticism of authoritarian and superficial modernity. While using these components to paint a static, hopeless, fatalistic image of the characters, dominated by invisible networks of power, the authors criticize the authoritarian modernization of the first Pahlavi period and instill in the audience the implicit ideology of returning to oneself in the form of a mechanism or returning to the past.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Contemporary fiction
  • Discourse analysis
  • Critical socialism
  • Paradise lost
  • Hindsight

مراجع

  1. الف) کتاب

    1. آلتوسر، لوئی(1386). ایدئولوژی و ساز و برگ‌های ایدئولوژیک دولت. ترجمۀ روزبه صدرآرا. تهران: نشر چشمه.
    2. امینی، علیرضا؛ حبیب‌الله ابوالحسن شیرازی (1385). تحولات سیاسی – اجتماعی ایران از قاجاریه تا استقرار رضاشاه. تهران: قومس.
    3. انوشه، حسن (1376). فرهنگنامۀ ادبی فارسی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
    4. چوبک، صادق (1352). خیمه ­شب‌بازی. چاپ چهارم. تهران: جاویدان.
    5. سینائی، وحید (1384). دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران. تهران: کویر.
    6. شفیعی کدکنی، محمدرضا (1376). موسیقی شعر، چاپ پنجم، تهران: آگه.
    7. فورست، لیلیان(1380). رمانتیسم، ترجمۀ مسعود جعفری جزی، تهران: مرکز.
    8. کاتم، ریچارد(1371). ناسیونالیسم در ایران، ترجمۀ احمد تدین و مقدمۀ حاتم قادری، تهران: کویر.
    9. کوپ، لارنس(1384). اسطوره، ترجمۀ محمد دهقانی، تهران: علمی و فرهنگی.
    10. گلستان، ابراهیم(1384). آذر ماه آخر پاییز، چاپِ اول بازتاب‌نگار، تهران: بازتاب‌نگار.
    11. گلکار، آبتین(1398). مکتب‌های ادبی در تاریخ ادبیات روسیه، چاپ سوم. تهران: سمت.
    12. لوکاچ، گئورگ(1373). پژوهشی در رئالیسم اروپایی، ترجمۀ اکبر افسری، تهران: علمی و فرهنگی.
    13. مسعود، محمد(1357). بهار عمر، چاپ پنجم، تهران: جاویدان.
    14. مکی، حسین(1374). تاریخ بیست‌سالۀ ایران، تهران: علمی.
    15. هدایت، صادق(1356). سگ ولگرد، چاپ دوم، تهران: جاویدان.
    16. هلپرین، جان( 1386). «نظریۀ رمان» در نظریه‌های رمان، ترجمۀ حسین پاینده، تهران: نیلوفر.

    ب) مقاله­

    1. رضایتی کیشه‌خاله، محرم؛ مجید جلالوند آلکامی (1393). «تاریخ‌باوری و اسطورۀ رهایی در رمان‌های رئالیسم سوسیالیستی ادبیات فارسی»، نقد ادبی، سال 7 (27)، صص29-67.
    2. علم، محمدرضا؛ فرزانه دشتی و بیژن میرزایی(1393). «برنامۀ تجدد و نوسازی ایران در عصر رضاشاه پهلوی»، مجلۀ تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال 4، ش1، صص61-86.
    3. کیانی، مصطفی(1383). «تأثیرات باستان‌گرایی بر معماری دورۀ پهلوی اول»، فصلنامۀ تاریخ معاصر ایران، پیاپی 32، صص45-70.
    4. موسوی، سید کاظم؛ جهانگیر صفری و شهربانو صلایی(1391). «غم غربت در اشعار منوچهر آتشی»، پژوهشنامۀ ادب غنایی، دورۀ 1، ش19، صص145-166.

    ج) لاتین

    - Horn, By, A. S (2003). Oxford dictionary (English to English), Oxford, Oxford, University press.

     

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار