بررسی اشکالات تصحیح خالقی‌مطلق در برخی بیت‌های شاهنامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین

10.29252/kavosh.2025.22940.3684

چکیده

شاهنامۀ فردوسی به‌عنوان بزرگترین حماسۀ ملی ما ایرانیان چنان در قلۀ رفیع ادب فارسی چشم را می‌نوازد که نمی‌توان به‌راحتی از کنار آن گذشت. ازاین‌رو در طول سالیان دراز پس از سرایش این اثر پُر ارج، دستنویس‌های بسیاری از آن کتابت شده‌است. در قرن اخیر نیز تصحیح‌های گوناگونی از این اثر ارزشمند با رویکردهای مختلف صورت گرفته‌است که هریک محاسن و معایبی دارد. مسلماً بهترین تصحیح علمی‌انتقادی که تا کنون از شاهنامه انجام گرفته، تصحیح جلال خالقی‌مطلق است که حاصل سال‌ها تلاش خستگی‌ناپذیر وی است. بااین‌حال، این تصحیح نیز - چه در ویرایش نخست و چه در ویرایش دوم- اشکالاتی نسخه/معناشناسانه دارد که ضرورت تصحیح مجدد برخی بیت‌های دارای اشکال در این تصحیح را ایجاب می‌کند. در این پژوهش، اشکالات تصحیح خالقی‌مطلق با بررسی بیت‌های دیباچه و پادشاهی کیومرث مورد بحث قرارگرفته و به چند دسته تقسیم شده‌اند و برای هریک نمونه‌هایی آورده شده‌است. پس از آن، پیشنهادهایی با توجه به نکات نسخه‌شناسانه و معناشناسانه برای هر بیت آمده‌است. این پژوهش نشان می‌دهد که خالقی مطلق با همۀ دقت‌ها و ریزبینی‌هایش، گاهی شاخصه‌های نسخه‌شناسی، زبانی، معنایی، تاریخی و درون‌متنی را به‌درستی در نظر نگرفته است و ایرادهایی در برخی ابیات که توسط وی تصحیح شده به چشم می­خورد. اشکالاتی ازجمله قرائت اشتباه، تصحیح قیاسی نادرست، اعتبار دادنِ بیش‌ازحد به یک دستنویس و اشتباه در ضبط نسخه‌بدل‌ها و خوانش متن دستنویس‌ها. نتیجۀ پژوهش حاضر حکایت از آن دارد که کار تصحیح شاهنامه را هیچ‌گاه نمی‌توان تمام‌شده تلقی کرد و با روش‌های علمی و نسخه‌شناسانه می‌توان برای برخی بیت‌ها به ضبط‌های بهتر و درست‌تری نسبت به تصحیح خالقی‌مطلق دست یافت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Scrutiny of the mistakes in Khaleghi Mutlaq's edition of some verses of the Shahnameh

نویسنده [English]

  • Hosein Alinaghi
Persian literature. Humanity Faculty. Imam Khomeini University
چکیده [English]

The Shahnameh by Ferdowsi, as the greatest national epic of Iranians, stands at the highest peak of the Persian literature. Over the long time after the composition of this great work, many manuscripts of it have been written. In the last century, various editions of this valuable work were made with different approaches, each of which has advantages and disadvantages. Undoubtedly, the best scientific edition of the Shahnameh so far is the one by Jalal Khaleghi Motlagh, which is the result of his tireless efforts over years. However, both in the first and second editions, there are problems such as wrong understandings, incorrect comparative corrections, and giving too much credit to one manuscript. This calls for the revision of the book. Therefore, in this study, the mistakes in Khaleghi Motlaq's edition are divided into several categories, and examples are given for each. This research demonstrates that, although Khaleghi has been meticulous, he has somehow ignored manuscript-related, linguistic, semantic, historical, and intertextual characteristics, so some mistakes are found in his corrections. As the research results show, correcting the Shahnameh can never be considered complete, and, with scientific and manuscript-related methods, better recordings can be achieved for some verses.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shahnameh
  • Ferdowsi
  • Flaws in editing
  • Khaleghi-Motlagh

مراجع

  1. الف) کتاب‌ها

    1. خالقی‌مطلق، جلال (1389). یادداشت‌های شاهنامه. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
    2. فردوسی، ابوالقاسم (1389). شاهنامه (نسخه‌برگردان از روی نسخۀ کتابخانۀ شرقی، وابسته به دانشگاه سن‌ژوزف بیروت، شمارة NC.43. به کوشش ایرج افشار، محمود امیدسالار و نادر مطلبی‌کاشانی، مقدمۀ جلال خالقی‌مطلق. تهران: طلایه.
    3. ------------- (1389 الف). شاهنامۀ فردوسی، به کوشش جلال خالقی‌مطلق. (ج. 1، 3، 4، 5، 6، 7، 8، 9)، چ 3. تهران: مرکز دائرۀ‌المعارف بزرگ اسلامی.
    4. ------------- (1393). شاهنامۀ فردوسی (ویرایش دوم). پیرایش جلال خالقی‌مطلق. (ج. 1، 2). تهران: سخن.
    5. ------------- (1379). شاهنامۀ فردوسی. به کوشش مصطفی جیحونی. (ج. 1). تهران: انتشارات شاهنامه‌پژوهی.
    6. ------------- (1389 ب). شاهنامه از دستنویس موزۀ فلورانس. به کوشش عزیزالله جوینی. (ج. 1). چ 3. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    7. ------------- (1391). شاهنامه. تصحیح محمد نوری عثمانوف و رستم موسی علی‌اف، زیر نظر مهدی قریب. تهران: انتشارات سروش. فرهنگستان علوم روسیه.

    8 . ------------- (1386). شاهنامه، تصحیح و توضیح کاظم برگ‌نیسی. چ 2. تهران: فکر روز.

    9 . کزازی، میرجلال‌الدین (1392). نامۀ باستان (ویرایش و گزارش شاهنامۀ فردوسی). (ج. 1).  چ 8. تهران: سازمان سمت.

    1. --------------- (1390). نامۀ باستان (ویرایش و گزارش شاهنامۀ فردوسی). (ج. 3)، چ 6، تهران: سازمان سمت.
    2. مایل هروی، نجیب (1380). تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
    3. مولوی، جلال‌الدین محمد بلخی (1304). مثنوی معنوی. تصحیح رینولد نیکلسون. لندن: انتشارات گیب.
    4. ناتل‌خانلری، پرویز (1365). تاریخ زبان فارسی (تجدید نظرشده). تهران: نشر نو.
    5. نظامی عروضی، احمدبن‌عمر (1332). چهارمقاله. تصحیح محمد قزوینی. به کوشش محمد معین. تهران: ارمغان.

    ب) مقاله‌ها

    1. آیدنلو، سجاد (1394). «معرفی و بررسی دو تصحیح تازۀ شاهنامه (ویرایش نهایی چاپ مسکو و ویرایش دوم شاهنامه به اهتمام جلال خالقی‌مطلق)». آینۀ میراث، سال 13، ضمیمۀ 40، صص 67- 149.
    2. جعفری، سیاوش و ابوالقاسم رادفر (1391). «بررسی بیت‌هایی از شاهنامه در ویرایش جلال خالقی‌مطلق». کهن‌نامة ادب پارسی، سال 3، شمارۀ 2، صص49-60.

    3 . جیحونی، مصطفی (1390). «مبارک‌فال (نسخۀ نویافتۀ سن‌ژوزف)». جستارهای ادبی، شمارۀ 174، صص65-100.

    1. خالقی‌مطلق، جلال (1365). «یادداشت‌هایی بر تصحیح انتقادی بر مثال شاهنامه(1)». ایران‌نامه، شمارۀ 15، صص362-390.
    2. ------------- (1364 الف). «معرفی و ارزیابی برخی از دستنویس‌های شاهنامه(2)». ایران‌نامه، شمارۀ 13، صص16-47.
    3. ------------- (1364 ب). «معرفی و ارزیابی برخی از دستنویس‌های شاهنامه(3)». ایران‌نامه، شمارۀ 14، صص225-255.
    4. خطیبی، ابوالفضل (1385). «نقد و بررسی چاپ عکسی کهن‌ترین نسخۀ کامل شاهنامه». نامۀ فرهنگستان، شمارۀ 31، صص132-139.
    5. ------------ (1382). «شاهنامه‌ای کهن (همخوانی بخشی از دستنویس سعدلو با کهن‌ترین دستنویس کامل شاهنامه)». نشر دانش بهار، شمارۀ 107، صص30-36.
    6. سلطان‌محمدی، امیر (1401). «بررسی برخی از گزینش‌ها و گزارش‌های شاهنامه با محوریت تصحیح و گزارش‌های خالقی‌مطلق». فصلنامۀ پژوهش‌های ادبی، سال 19، شمارۀ 17، صص173-194. https://doi.org/10.2634/Lire.19.75.6
    7. طاهری، محمد، الهام ترکاشوند، حمید آقاجانی (1396). «تصحیح و توضیح چند بیت از داستان رستم و سهراب». متن‌شناسی ادب فارسی، سال 1، شمارۀ 33، صص57-72.
    8. عیدگاه طرقبه‌ای، وحید (1398). «روش درست تصحیح متن شاهنامه»، آینۀ پژوهش، سال 30، شمارۀ 1، صص13-26. 10.22081/jap.2019.67524
    9. کهریزی، خلیل (1399). «حاشیۀ ظفرنامه دستنویسی معتبر از شاهنامه». پژوهش‌های نظم و نثر فارسی، سال 4، شمارۀ 10، صص11-40. https://doi.org/10.22055/jrp.2019.16407
    10. موسوی، مصطفی و میلاد چشمی (1394). «نقدی بر جلد اول شاهنامۀ مصحّح خالقی‌مطلق». متن‌شناسی ادب فارسی. شمارۀ 4، صص119-138.
    11. نورصبحی، علی؛ محمدجعفر یاحقی و محمدرضا راشدمحصل (1398). «نگاهی به تصحیح ابیات آغازین شاهنامه (براساس تصحیح علمی-انتقادی جلال خالقی‌مطلق)»، جستارهای نوین ادبی، شمارۀ 205، صص 1ـ 27. https://doi.org/10.22067/jls.v0i0.77567

     

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار