«هنرسازه‌»های ترکیبی در تصویرهای شعر حجم (مطالعه موردی: تصویرهای شعر یدالله رؤیایی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده‌ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

10.29252/kavosh.2026.23406.3730

چکیده

شعر حجم ­گرا و در صدر آن شعر یدالله رؤیایی، یکی از برجسته­ ترین سبک­ های شعری معاصرست که بوطیقا و مخاطب خاص خود را دارد. «تصویر» شعری، یکی از مهمترین عناصر شعری مورد تأکید رؤیایی است. از میان ابزارهای مؤثر در تولید و گسترش تصویر شعری، «هنرسازه»‌های ترکیبی جایگاهی ویژه دارد؛ شگردهایی که در سبک هندی به اوج می‌رسند، در شعر دورۀ بازگشت افول می­ یابند، اما در شعر معاصر و به‌ویژه در شعر رؤیایی بار دیگر احیا می‌شوند. جستار حاضر با شیوۀ تحلیلی ـ توصیفی و بر پایۀ­ بررسی نظام‌مند مجموعه‌ای از اشعار رؤیایی می ­کوشد به بررسی میزان حضور و کارکرد هنرسازه‌های ترکیبی، یعنی هنرسازه­های «کنایۀ­ استعاری ـ ایهامی»، «کنایۀ استعاری» و «کنایۀ استعاری ـ ایهامی ـ تشبیهی» در هندسۀ تصویرهای شعری او بپردازد. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که این هنرسازه‌ها در شعر رؤیایی نه‌تنها عناصر تزیینی یا بازمانده‌های سنت گذشته نیستند، بلکه به‌منزلۀ ابزارهایی فعال در بازآفرینی نسبت میان زبان و ادراک ذهنی عمل می‌کنند. به کارگیری این شگردها موجب پیچیده‌ترشدن ساخت تصویر، اتساع میدان خیال، چندلایگی معنا و سهیم‌سازی مخاطب در فرایند تکوین و تکامل تصویر شعری می‌شود. بدین‌سان، هنرسازه‌های ترکیبی در شعر رؤیایی کارکردی مدرن و فلسفی می‌یابند و به‌صورت سازه‌هایی عمل می‌کنند که مخاطب را به تجربۀ مشارکتیِ خیال و کشف لایه‌های پنهان تصویر رهنمون می‌سازند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Combinatorial Artifacts in the Imagery of Volume Poetry: A Case Study of the Imagery in Yadollah Royaei’s Poetry

نویسنده [English]

  • mostafa mirdar rezaei
Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran.
چکیده [English]

Volume poetry, with Yadollah Royaei standing at its peak, represents one of the most prominent trends in the contemporary Persian poetry, possessing its own distinctive poetics and audience. The poetic image is a crucial element that Royaei consistently emphasizes and theorizes. Among the techniques of generating and expanding poetic imagery, composite artistic figures are of particular significance. These stylistic devices, which reached their peak of sophistication in the Indian Style and declined during the Neoclassical (Bāzgasht) period, are revived in modern Persian poetry, most remarkably in the works of Royaei. Employing a descriptive–analytical approach and through a systematic examination of a corpus of Royaei’s poems, this study explores both the occurrence and the aesthetic function of composite artistic figures in his poetic imagery, namely metaphorical-punning kenning, metaphorical kenning, and metaphorical-punning–simile kenning. The findings indicate that, in Royaei’s poetry, these figures are not merely ornamental or the residual elements of classical tradition; rather, they function as active semiotic instruments that reconstruct the relationship between language and mental perception. The deliberate use of such devices results in a greater structural complexity of imagery, the expansion of the imaginative field, semantic multi-layeredness, and the reader’s active participation in the process of forming and extending poetic meaning. Thus, composite artistic figures in his poems assume a modern and philosophical role, operating as creative structures that guide the reader toward a participatory experience of imagination and the discovery of the hidden layers of poetic imagery.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Yadollah Royaei
  • Volume Poetry
  • Poetic Imagery
  • Imagination
  • Combinatorial Artifacts
الف) کتاب‌ها
1) رویایی، یدالله (1347)، از دوستت دارم، تهران: روزن.
2) --------- (1357)، از سکوی سرخ، به اهتمام حبیب ­الله رؤیایی، تهران: مروارید.
3) --------- (1346)، دل­تنگی ­ها، تهران: روزن.
4) --------- (1344)، شعرهای دریایی، تهران: انتشارات مروارید و خانۀ کتاب.
5) --------- (1387)، مجموعه اشعار یدالله رؤیایی، تهران: نگاه.
6) --------- (1379)، هفتاد سنگ قبر، تهران: آژینه.
7) --------- (1337)، هلاک عقل به وقت اندیشیدن، گردآوری غلامرضا همراز، تهران: مروارید.
8) شمس لنگرودی، محمد (1378)، تاریخ تحلیلی شعر نو، تهران: مرکز.
9) سعدی شیرازی، مصلح­الدین (1378)، کلیات سعدی، مطابق نسخۀ تصحیح ­شدۀ محمّدعلی فروغی، تهران: نشر هستان.
10) منوچهری دامغانی، احمد بن قوص (1385)، دیوان، به کوشش سیّدمحمّد دبیرسیاقی، چاپ ششم، تهران: زوّار.
ب) مقاله ­ها
1) باباچاهی، علی (1371)، «خلوت تازه و تجربه­ های جدید شعر امروز ایران»، مجلۀ دنیای سخن، 2(116)، صص: 69 ـ 66.
2) براهنی، رضا (1371)، «ناموزونی تاریخی. مصاحبۀ محمود فلکی با رضا براهنی»، بررسی کتاب، شمارۀ 10، کالیفرنیا، صص: 56 ـ 45.
3) جعفری آذرمانی، مریم (1387)، «نامه­هایی به نام مرگ»، روزنامۀ کارگزاران، ویژه تجدید چاپ هفتاد سنگ قبر، شمارۀ 639، یکشنبه 26 آبان، ص8.
4) حق­جو، سیاوش (1389)، «سبک هندی و استعارۀ ایهامی کنایه»، سبک­شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال چهارم، شماره 2، صص: 268 ـ 255.
5) ---------- (1390)، «طرف وقوع و شگردهای ادبی ناشناخته»، جستارهای ادبی، سال دوم، شماره ۴ (پیاپی ۸)، صص: 96 ـ 79.
6) حق­جو، سیاوش و مصطفی میردار رضایی (1397)، «بررسی یکی از راه­های بیگانه‌سازی در غزل­های صائب»، دانشگاه اصفهان؛ فنون ادبی، سال دهم، 1(22). صص: 70 ـ 57.
7) ------------------------------ (1393)، «گونه­ای کنایۀ آمیغی در غزل صائب»، فنون ادبی، سال 2، شماره6، صص: 84 ـ 69.
8) خواجات، بهزاد (1387)، «مهندسی اشک، لبخند (شعر رؤیایی)»، روزنامۀ کارگزاران، ویژه تجدید چاپ هفتاد سنگ قبر، شمارۀ 639، یکشنبه 26 آبان، ص8.
9) رعیت حسن­ آبادی، علی­رضا (1402)، «تصویر حجمی؛ بررسی بوطیقای تصویری شعر حجم در سبک هندی؛ مثال موردی: اشعار بیدل دهلوی»، نقد ادبی، سال16، شماره 63، صص: 105 ـ 67.
10) رؤیایی، یدالله (1375)، «شعر حجم، شعر حرکت»، مجلۀ کلک، ترجمۀ عاطفه طاهایی، شماره­ های 79 ـ 76، صص: 153 ـ 147.
11)  -------- (1354)، «گزینۀ اشعار»، مجلۀ نگین، شماره­ های 124 و 125، در پاسخ به غلامرضا همراز.
12) -------- (1372)، «گزینۀ اشعار»، مجلۀ تکاپو، دورۀ نو، شمارۀ 5، در پاسخ به جلال سرفراز، ص27.
13) میردار رضایی، مصطفی (1404)، «غریب­ تر از طرز تازه (فراروی نیما در آفرینش یکی از شگردهای سبک هندی)»، شعرپژوهی(بوستان ادب)، دورۀ  17، شمارۀ 2 (پیاپی 64)، صص: 111- 118 Doi:  https://doi.org/10.22099/jba.2025.50464.4536
14) میردار رضایی، مصطفی و فرزاد بالو (1403)، «بررسی ساختمان تصویرهای غزل­ های دورۀ بازگشت»، دانشگاه سمنان؛ مطالعات زبانی و بلاغی، دورۀ 15، شماره 35، صص: 184 ـ 159.
ج) پایان ­نامه­ ها
1) میردار رضایی، مصطفی (1391)، «ابعاد کنایه در غزلیات صائب»، پایان ­نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، به راهنمایی سیاوش حق ­جو، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان­ های خارجه دانشگاه مازندران.
2) --------------- (1397)، «فرآیند تکوین و تکامل تصویر از سبک خراسانی تا سبک عراقی با تکیه بر شگردهای ترکیبی»، رساله­ دکتری زبان و ادبیات فارسی، به راهنمایی دکتر سیاوش حق ­جو، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان­ های خارجه، دانشگاه مازندران.