راهبری شناختی صنایع بلاغی در زبان عرفان؛ مطالعه موردی اسلوب حکیم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

2 دانشیار رشته زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

10.29252/kavosh.2026.23548.3745

چکیده

زبان عرفانی در سنت اسلامی همواره در مرز میان توصیف تجربه‌های شهودی و هدایت و تربیت مخاطب قرار داشته و همین دوگانگی، آن را به یکی از حوزه‌های مناقشه‌برانگیز زبان‌شناسی بدل ساخته است. پژوهش حاضر با تمرکز بر صنعت بلاغی «اسلوب حکیم» و با اتکا بر نظریه ربط اسپربر (Sperber) و ویلسون  (Wilson)، نشان می‌دهد که چگونه عارفان در موقعیت‌های تعاملی، از راه نقض انتظارات زبانی و بازآرایی محیط‌های شناختی، فرآیندهای معنا‌سازی را به ابزاری برای تعلیم و تحول ذهنی–معرفتی مخاطب بدل می‌سازند. در این پژوهش تحلیل کیفی ۴۰ نمونه «اسلوب حکیم» در متون عرفانی در دو لایه انجام شد: نخست، بررسی سازوکارهای اسلوب حکیم بر پایه نظریه ربط؛ دوم واکاوی کارکردهای تربیتی و معرفت‌زای آن در بستر عرفان. یافته‌های پژوهش نشان دادند که اسلوب حکیم پنج کارکرد اصلی دارد: نقض انتظارات سطحی و ارتقای نگاه از ظاهر به باطن؛ تبدیل موقعیت‌های تهدیدکننده به آموزش اخلاقی–عرفانی؛ واژگونی جایگاه دانایی از طریق کنش معرفت‌زای فرودستان؛ بازتعریف مفاهیم با فروپاشی دلالت عرفی و نقد هژمونی فقه و مقابله با گفتمان شریعت‌مدار. این الگوها به‌طور نظام‌مند نشان می‌دهند که زبان صوفیانه، با تحمیل تلاش پردازشی هدفمند، موجب تولید آثار شناختی ژرف و تغییرات معنایی پایدار می‌شود. اهمیت این پژوهش در پیوند میان زبان‌شناسی شناختی و مطالعات عرفانی و نشان دادن این حقیقت است که زبان عرفان نه صرفاً بازتاب تجربه، بلکه «ابزار کنش معرفت‌زا» است که در آن زبان خود بدل به یک مسیر سلوکی می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Cognitive Governance of Rhetorical Devices in Mystical Language: A Case Study of Oslūb al-Ḥakīm

نویسندگان [English]

  • zeinab akbari 1
  • batool vaez 2
1 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran
2 Associate Professor of Persian language and literature, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Mystical language in the Islamic tradition has long been at the intersection of ineffable experience and spiritual pedagogy, making it a central problem in linguistic and hermeneutic studies. Focusing on the rhetorical device of Oslūb al-Ḥakīm and employing Sperber and Wilson’s Relevance Theory, this study investigates how Sufi discourse reshapes cognitive environments and redirects interpretation through indirect and expectation-defying responses. The research is based on a qualitative analysis of forty instances of Oslūb al-Ḥakīm drawn from classical Persian mystical texts. The analysis was conducted at the two interrelated levels of a) the inferential and cognitive mechanisms underlying this rhetorical strategy and b) its pedagogical and epistemic functions within Sufi discourse. The findings reveal five principal functions including subverting surface expectations to redirect perception from outward forms to inward meanings, transforming conflictual situations into ethical instruction, reversing epistemic hierarchies by attributing authority to marginal figures, redefining concepts through the collapse of conventional significations, and challenging juridical hegemony and Sharia-centered discourse. The study demonstrates that mystical language serves not merely as a means of expression but as an epistemic and transformative act that generates profound cognitive effects through purposeful increases in processing efforts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mystical language
  • Oslūb al-Ḥakīm
  • Relevance theory
  • Sufi rhetoric
  • Cognitive linguistics

مراجع

  1. الف) کتاب­ ها

    1. ابوروح، لطف‌الله بن ابی‌سعد (۱۳۶۶)، حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر، به تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه.
    2. اف‍لاک‍ی‌، اح‍م‍دب‍ن‌ اخ‍ی‌ ن‍اطور (۱۳۶۲)، م‍ن‍اق‍ب‌‌ال‍ع‍ارف‍ی‍ن‌، ت‍ص‍ح‍ی‍ح‍ات‌ و ح‍واش‍ی‌ و ت‍ع‍ل‍ی‍ق‍ات‌ ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ ت‍ح‍س‍ی‍ن‌ ب‍ازی‍ج‍ی‌، ته‍ران: دن‍ی‍ای‌ ک‍ت‍اب‌‏.
    3. انصاری، عبدالله بن محمد (۱۳۶۲)، طبقات الصوفیه، تصحیح محمد سرور مولائی، تهران: توس.
    4. الجاحظ، أبو عثمان عمرو بن بحر. (۲۰۰۳م). البیان والتبیین. تصحیح عبد السلام هارون. مصر: الشرکة الدولیة للطباعة.
    5. جامی، عبدالرحمن بن احمد. (۱۳۷۰). نفحات‌الانس‌ من‌ حضرات‌القدس‌. تصحیح محمود عابدی. تهران: اطلاعات.
    6. الجرجانی، عبد القاهر. (۲۰۰۰م). دلائل الإعجاز. تصحیح محمود محمد شاکر. مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب (مکتبة الأسرة).
    7. خرقانی، احمدبن حسین (۱۳۸۸)، دستور‌الجمهور فی مناقب سلطان‌العارفین ابویزید طیفور، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.

    8 . رازی، نجم‌الدین ابوبکر عبدالله بن محمد (۱۳۵۲)، مرموزات اسدی در مزمورات داودی، به اهتمام محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل.

    9 . السکاکی، أبو یعقوب. (۱۹۸۷م). مفتاح العلوم. تصحیح نعیم زرزور. چاپ ۲. بیروت: دار الکتب العلمیة.

    10 . سهروردی، یحیی بن حبش (۱۳۶۵)، رشف النصائح الایمانیه و کشف الفضائح الیونانیه، ترجمۀ معین‌الدین جمال بن جلال‌الدین محمد، تصحیح نجیب مایل هروی، تهران: چاپ و نشر بنیاد.

    11 . سهلگی، محمدبن علی (۱۳۸۴)، دفتر روشنایی: از میراث عرفانی بایزید بسطامی، ترجمۀ محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.

    12 . شفیعی کدکنی، محمدرضا (۱۳۹۲)، زبان شعر در نثر صوفیه: درآمدی به سبک‌شناسی نگاه عرفانی، تهران: سخن.

    13 . عراقی، فخرالدین (۱۳۶۳)، لمعات، تصحیح محمد خواجوی، تهران: مولی.

    14 . عطار، محمد بن ابراهیم (1398)، تذکرة‌الاولیاء، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی، تهران: سخن.

    1. عین‌القضات همدانی (۱۳۴۱)، تمهیدات، تصحیح عفیف عسیران، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

    16 . غزالی، احمد بن محمد (۱۳۷۰)، مجموعه‌ آثار فارسی احمد غزالی، به اهتمام احمد مجاهد،تهران: دانشگاه تهران.

    17 . فولادی، علیرضا (۱۳۸۷)، زبان عرفان، تهران: فراگفت.

    18 . القزوینی، الخطیب. (بی‌تا). التلخیص فی علوم البلاغة. شرح عبدالرحمن البرقوقی. بیروت: دار الکتاب.

    19 . قشیری، عبدالکریم بن هوازن (۱۳۶۱)، ترجمه‌ رساله‌ قشیریه‌، ترجمۀ ابوعلی حسن بن احمد عثمانی، با تصحیحات و استدراکات بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

    20 . محمد بن منور (۱۳۶۶)، اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه.

    1. میبدی، احمد بن محمد (۱۳۷۱)، کشف‌الاسرار و عدۀ‌الابرار، به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
    2. هجویری، علی بن عثمان (1384)، کشف‌المحجوب، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، انتشارات سروش.
    3. Clark, Billy (2013), Relevance Theory, Cambridge, Cambridge University Press.
    4. Grice, H. Paul (1975), “Logic and conversation,” In Speech Acts (Syntax and Semantics 3), P. Cole and J. Morgan (eds.), New York, Academic Press.
    5. Sperber, Dan and Wilson, Deirdre (1986), Relevance. Communication and Cognition, Oxford, Blackwell.
    6. Yus, Francisco (2016), Humour and Relevance, Amsterdam, John Benjamins Publishing Company.

     

    ب) مقالات

    1. اکبری، زینب و نسرین فقیه ملک مرزبان (1404). «بازتعریف و گونه‌شناسی اسلوب حکیم بر پایۀ نظریۀ ربط»، پژوهشنامه زبان ادبی، سال 3، ش2، صص 9-40.

    2 . بهنام، مینا (۱۴۰۳)، «معناشناسی عشق در بازخوانی متون عرفانی بر بنیان نظریۀ ربط»، ادبیات عرفانی، دوره ۱۶، شماره ۳۷، صص ۱۳۵ ـ ۱۶۵.

    1. راستگو، سید محمد (1384). «جور دیگر دیدن پژوهشی در پیوند عرفان و هنر»، مطالعات عرفانی، سال1، ش2، صص ۷۹ -۱۰۸.
    2. رشیدی، هومن و محمدحسن حسن زاده نیری (1402). «تأویلات عرفا از وقایع و پدیده‌های طبیعی، تاریخی در رسالۀ قشیریه، اسرارالتوحید و تذکرۀ‌الاولیا»، عرفان پژوهی در ادبیات، سال2، ش4، صص 101-132.

    5 . میرحسینی، محمد، نرگس انصاری، زهرا سلیمی (۱۳۹۳). «زیبایی‌شناسی اسلوب حکیم در قرآن (بررسی موردی ده جزء میانی قرآن)». فصلنامه پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، سال ۲، شمارة4، صص ۴۶–۶۴.        

    1. زواری، أحمد علی (۲۰۱8). «جمالیة الأسلوب الحکیم وقیمته الأسلوبیة فی القرآن الکریم». التواصلیة، س4 ش 1 (پیاپی 12)، صص ۲۲۶–۲۵۸.

    7 . خمیس، شیماء کمال عبدالعظیم (۲۰۲۲). «أسلوب الحکیم فی آیات القرآن الکریم: دراسة تفسیریة تطبیقیة». مجلة کلیة الدراسات الإسلامیة و العربیة للبنات بالإسکندریة، س3 ش 2 ، صص ۱۹۵–۲۹۳.

     

کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی
دوره 27، شماره 68
خرداد 1405
صفحه 38-72

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار