مقایسه تحلیلی سفرنامه و عجایب‌نامه از منظر محتوا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه تربیت مدرّس

2 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تربیت مدرّس

10.29252/kavosh.2026.23136.3700

چکیده

سفرنامه و عجایب‌نامه دو گونۀ ادبی کهن در نثر فارسی و عربی‌اند که هرچند در هدف و ساختار روایی متمایزند، امّا از نظر محتوایی هم‌پوشانی‌های چشمگیری دارند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی– توصیفی و روش مقایسه‌ای، به بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های این دو گونه از منظر معرفی «مکان» و «شگفتی» می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در حالی که سفرنامه بر تجربۀ عینی سیاح از فضاهای جغرافیایی متمرکز است، عجایب‌نامه بیشتر به نقل روایت‌های غریب، پدیده‌های خارق‌العاده و باورهای جمعی می‌پردازد؛ با این حال، مرز میان «واقعیت» و «خیال» در این دو گونۀ ادبی- بویژه در جهان‌بینی نویسندگان  - همواره سیّال بوده است. نمونه‌هایی از آثاری چون سفرنامه‌های ناصرخسرو و ابن‌بطوطه و عجایب‌نامه‌های همدانی، قزوینی و رامهرمزی گواه آنند که نویسندگان عجایب‌نامه ­ها، اغلب از سفرنامه‌ها به‌عنوان منبع خود استفاده کرده‌اند و هر دو ژانر از یک مخزن مشترک از دانش جغرافیایی، افسانه‌ها و تجربه‌های فرهنگی بهره برده‌اند. در نهایت، این پژوهش استدلال می‌کند که سفرنامه و عجایب‌نامه دو رویکرد مکمل به «جهانِ دیگر» هستند: یکی از دریچۀ مشاهدۀ فردی و دیگری از دریچۀ باورهای جمعی، اما هر دو بازتاب‌دهندۀ دیدگاه‌های تاریخی-فرهنگی جامعه در برابر ناشناخته‌ها به شمار می­ آیند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

An Analytical Comparison of Travelogues and Books of Wonders in Terms of Content

نویسندگان [English]

  • Zahra Golabi Zadeh 1
  • naser nikoubakht 2
1 PhD student in Persian language and literature, Tarbiat Modares University
2 Professor, Department of Persian Language and Literature, Tarbiat Modares University
چکیده [English]

This study presents an analytical comparison of travelogues and wonder literature (Aja’ib-nameh) with a focus on their content and narrative structures. Both genres occupy a significant place in classical Persian and Arabic literature and often share thematic overlaps, particularly in describing distant lands, unfamiliar peoples, and marvelous phenomena. However, they differ in their primary objectives and degrees of realism. Travelogues are generally based on the author’s personal observations and empirical experiences, aiming to present realistic descriptions of places and historical contexts. In contrast, wonder literature emphasizes extraordinary events, mythical creatures, and marvelous phenomena, aiming to evoke fascination and curiosity in readers. By examining selected examples from well-known texts such as Naser Khosrow’s Safarnameh and Qazvini’s Aja’ib al-Makhluqat, this study identifies the main similarities and distinctions between the two genres. The analysis shows that, while travelogues function as documentary narratives grounded in observation, wonder literature combines imagination with traditional beliefs. Ultimately, the two genres represent complementary approaches to the unknown, reflecting the complex socio-cultural worldview of the pre-modern era regarding geographical and cultural “Otherness”.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Travelogue
  • Wonder literature (Aja’ib-nameh)
  • Ancient geography
  • Content analysis
  • Comparative study

مراجع

  1. الف) کتاب­ها

    فارسی

    1. ابن‏ بطوطه (1376)، سفرنامۀ ابن‏ بطوطه، ترجمۀ محمدعلی موحد، تهران: انتشارات آگه.
    2. ابن‏‏ وردی، سراج الدین(1428 هـ)، خریدة‌العجایب وفریدة‌الغرایب، قاهره: مکتبۀ الثقافه الدینیه.
    3. اشپولر، برتولد، (1377)، ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه مریم میراحمدی، تهران: علمی فرهنگی.
    4. اصطخری، ابواسحاق ابراهیم، (1340)، مسالک و ممالک، مترجم محمد بن عبدالله تستری، به اهتمام ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    5. انوری ابیوردی، اوحدالدین، (1372)، دیوان اشعاربه تصحیح محمد تقی مدرس رضوی، تهران: علمی فرهنگی.
    6. بیرونی، ابوریحان (1386)، آثارالباقیه عن قرون الخالیه، ترجمه اکبرداناسرشت، تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر.

    7 . ----------، محمد ابن احمد، (1352)، تحدید النهایات الاماکن لتصحیح المسافات الامساکن، ترجمۀ احمد آرام، تهران: انتشارات دانشکاه تهران.

    8 . ----------، محمد بن احمد، (1362)، تحقیق ماللهند، ترجمۀ منوچهر صدوقی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی.

    1. بی نام، (1363)، حدودالعالم من المشرق الی المغرب، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: ناشر انتشارات طهوری.
    2. جعفریان، رسول، (1387)، منابع تاریخ اسلام، قم: نشر انصاریان.
    3. حلبی، علی‌اصغر (1365)، تاریخ تمدّن اسلام: بررسی‌هایی چند در فرهنگ و تمدّن اسلامی، تهران: چاپ و نشر بنیاد.
    4. رامهرمزی، ناخدا بزرگ شهریار، (1348)، عجایب هند، به کوشش محمّد ملک‌زاده، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
    5. صفا، ذبیح الله، (1356)، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: فردوس.
    6. صفی نژاد، جواد، (1384)، سفرهای سلیمان سیرافی از خلیج فارس تا چین، تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
    7. طوسی محمد بن احمد، (1387)، عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
    8. قزوینی، زکریا (1361)، عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات، به کوشش یوسف بیگ باباپور، تهران: انتشارات مجلس شورای اسلامی.
    9. گلدزیهر، ایگناتس، (1357)، درسهایی دربارۀ اسلام، ترجمة علی‌نقی منزوی، تهران: انتشارات کمانگیر.
    10. مفتخری، حسین، (1391)، مبانی علم تاریخ، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت) مرکز تحقیق و توسعۀ علوم انسانی.
    11. ناصرخسرو قبادیانی، (1344)، سفرنامۀ ناصرخسرو، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابخانۀ طهوری.
    12. همدانی، محمد بن محمود، (1375)، عجایب‌نامه، به کوشش جعفر مدرّس صادقی، تهران: نشر مرکز.

    عربی

    1. ابن بطوطه، محمد بن عبدالله. الکلبی، ابن جزی(2017)، تحفۀ النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار، المملکه المتحده، موسسه هنداوی.
    2. سوفاجیه، جان (2009)، اخبار الصین و الهند(237هـ . ق)، تحقیق و تقدم و ترجمه فرنسیه للمستشرق جان سوفاجیه، ج. ا. کرامرز: دراسه لمستشرق باریس: داربیبلیون.
    3. سیرافی، ابو زید حسن، (1991)، رحله السیرافی، به کوشش عبدالله حبشی، ابوظبی: مجتمع الثقافی.
    4. ---------------، (1881)، سلسله التواریخ (اخبار الصین و الهند برّه و بحره)، به کوشش حسین شوندی، پاریس: دارالطباعه سلطانیه.
    5. شدیاق، احمد فارس، (2012)، کشف المخباء عن فنون اوربا، مکتبة الاسکندریة، القاهره: دارالکتاب المصری.
    6. ضیف، شوقی، (1956)، الرحلات، قاهره: دارالمعارف.

    ب) مقاله ‏ها

    1. ابیضی اسفهلان، پروین. احمد محمدی، (1399)، «بررسی و مقایسۀ مضامین مشترک در تحفه الغرایب و عجایب نامۀ همدانی»، سبک شناسی نظم و نثر فارسی ( بهار ادب) ، سال سیزدهم، شماره نهم، شمارۀ پیاپی 55، صص 285 ـ 307.
    2. اشکواری، محمدجعفر، (1392)، «عجایب نگاری ابن فقیه در کتاب البلدان»، تاریخ اسلام، سال چهاردهم، شماره 4(پیاپی56)، صص 75 ـ 100.
    3. حاتمی امیرحسین، (1398)، «بررسی انتقادی سنت عجایب نگاری در جهان اسلام؛ مطالعه موردی عجایب المخلوقات زکریای قزوینی». پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال9، شماره 34، صص89 ـ 112.
    4. حیدرپور نجف آبادی، ندا، (1398)، «بررسی تحریر فارسی «عجایب‌المخلوقات قزوینی بر اساس نسخۀ 699». آینۀ میراث، شمارۀ 64، صص 59 ـ 81.
    5. رویانی، وحید، (1402)، «فرضیه‌ای دربارۀ مولف عجایب الدنیا»، تاریخ ادبیات، شمارۀ 93، صص 183 ـ 204.
    6. سلطانی نیا، وحیده، (1402)، «بررسی ویژگی‌های سبکی عجایب المخلوقات و غرائب المخلوقات طوسی با تاملی در سطح فکری»، سبک شناسی نظم ونثر فارسی (بهار ادب)، شماره 85. صص 137 ـ 153.
    7. سلطانی، اکرم، (1385)، «بحثی پیرامون عجائب نامه ها و نظایر آن، معرفی غرایب‌الدنیا و عجایب‌الاعلی شیخ آذری طوسی»، مجلّة دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال 57، شماره 2، صص131 ـ 149.
    8. صابری تبریزی، زهرا و دیگران، (1399)، «مطالعه ای در باب پیوندهای عجایب‏‏نامه و اسطوره ، قواعد شبه‏‏اسطوره‏ای در جهان عجایب‏نامه»، دو ماهنامۀ فرهنگ و ادبیات عامه، سال 8، شماره 31، صص 233 ـ 255.
    9. صادقی، مسعود و محمدجواد اشکواری، احمد بن عمر العذاری، (1393)، «نخستین جغرافیدان عجایب نگار اندلسی»، مطالعات تاریخ اسلام، جلد6، صص57-78.
    10. فیاض، علی اکبر، (1332)، «لوسی‏ین»، مجلۀ یغما، سال ششم، شمارۀ نهم، صص 375 ـ 386.

     

     

کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی
دوره 27، شماره 68
خرداد 1405
صفحه 9-37

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار