تحلیل شخصیت شیر در حکایت‌های حیوانات (قرن 3 تا 9) با رویکرد ریمون‌کنان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.

10.29252/kavosh.2026.23500.3742

چکیده

حکایت‌های حیوانات ابزاری برای بیان مفاهیم اخلاقی، عرفانی و اجتماعی بوده است. با تغییر حوزه موضوعی، عناصر حکایت نیز به تبع آن تغییر می‌یابد. شخصیت از جمله این عناصر تغییر یافته است. این مقاله درصدد پاسخ به دو پرسش است. اولین پرسش این است که شیر چگونه در حکایت‌های حیوانات شخصیت‌پردازی شده و دومین پرسش این است که در سیر تاریخی خود چه تحولاتی داشته است؟ برای پاسخ به این پرسش 26 حکایت منتخب از کتاب‌های قرن 3 تا 9 هجری که شیر در آن­ها حضور دارد، انتخاب و با استفاده از آراء ریمون‌کنان بررسی شد. ریمون‌کنان (Rimmon-Kenan) از روایت‌شناسانی است که در نظریات خود به تحلیل شخصیت می‌پردازد و از انواع شیوه‌های شخصیت‌پردازی سخن می‌گوید. این پژوهش به شیوۀ تحلیلی- توصیفی و با روش کتابخانه‌ای صورت گرفته‌است. نتایج به دست آمده نشان می‌دهد شخصیت‌پردازی هم به شیوه مستقیم و هم غیرمستقیم صورت گرفته است. در شیوۀ غیر مستقیم به ترتیب بسامد از مؤلفه‌های کنش و گفتار و محیط استفاده شده است. از نظر ویژگی ظاهری در سیر تاریخی این حیوان همواره به شکل حقیقی خود در حکایات نقش دارد؛ اما ناتوانی فیزیکی حاصل از پیری، بیماری و بی‌کفایتی کنش او را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این عوامل در شکل‌گیری رویدادها و سیر روایی حکایات نقش دارد. شیر در نقش‌های شاه (22 حکایت)، مادر (3 حکایت) و نقش حیوانی خود با ویژگی انسانی مانند تکلم (2 حکایت) مشاهده می‌شود. در سیر تاریخی نیز با کوتاه شدن حکایت‌ها و کم شدن بازتاب ساختار قدرت در حکایت، از بسامد حضور او کاسته می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Analysis of the Lion Character in Fables on Animals from the 3rd to the 9th Century AH based on Theory of Rimmon-Kenan

نویسندگان [English]

  • mahsa shirani 1
  • Nasrin Faghih Malek Marzban 2
  • Mahbood Fazeli 3
1 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran
2 Associate Professor.Department of Persian language and literature Alzahra university. Tehran. Ira
3 Associate Professor, Department of Persian language and literature,Alzahra university. Tehran. Iran
چکیده [English]

Fables have always served as a tool in various literary works to convey or affirm a concept. As the thematic scope changes, the elements of the fable also change accordingly. Character is one of these altered elements, being the most flexible element of a fable. This article seeks to answer two questions. The first question is ‘how the lion is characterized in fables’, and the second question is ‘whether it has undergone historical transformations’. To answer these questions, 25 selected fables from books of the 3rd to 9th centuries AH, in which the term ‘lion’ appears, were chosen and analyzed using Raymond Kenan's views on character. The results show that the lion's characterization is done both directly and indirectly, using action, speech, and environment. This animal always appears in its true form, but with the physical incapability resulting from old age, illness, or incompetence. These factors play a role in shaping events. The lion is observed sequentially in the roles of a sultan that is incapable of managing affairs with sudden decisions, a resourceful mother, and its animal role with a predatory nature. Historically, with the shortening of fables and the decreased reflection on the power structures among them, the frequency of animal names is also diminished.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Character
  • Raymond Kenan
  • Lion
  • Evolution
  • Fable

مراجع

  1. الف) کتاب‌ها

    1. آبرامز، ام. اچ و جفری گالت هرفم (1387)، فرهنگ توصیفی اصطلاحات ادبی، ترجمة سعید سبزیان، تهران، رهنما.
    2. اسکولز، رابرت (1379)، درآمدی بر ساختارگرایی، ترجمة فرزانه طاهری، تهران، آگاه.
    3. --------- (1383)، عناصر داستان، ترجمة فرزانه طاهری، تهران، نگاه.
    4. بارت، رولان (1394)، درآمدی بر روایت­شناسی، ترجمة تورج رهنما، تهران، هرمس.
    5. براهنی، رضا (1393)، قصه نویسی، چاپ ششم، تهران، انتشارات نگاه.
    6. پاینده، حسین (1397)، نظریه و نقد ادبی، تهران، سمت.
    7. پورنامداریان، تقی (1390)، رمز و داستان­های رمزی در ادب فارسی، تهران، علمی فرهنگی.

    8 . ترنر، جاناتان. اچ (1397)، مسئله عواطف در جوامع، ترجمة محمدرضا حسنی، تهران، علمی فرهنگی.

    9 . تقوی، محمد (1375)، حکایات های حیوانات در ادب فارسی، تهران، روزنه.

    1. چتمن، سیمور (1397)، داستان و گفتمان، ترجمة راضیه السادات خندان، تهران، دین و رسانه.
    2. خوافی، مجد (1345)، روضۀ الخلد، مقدمه و تحقیق محمود فرخ به کوشش حسین خدیو جم، تهران، زوار.
    3. دقیقیان، شیرین دخت (1371)، منشأ شخصیت در ادبیات داستانی، تهران، مرکز.
    4. ریمون کنان، شلومیث (1387)، روایت داستانی- بوطیقای معاصر، ترجمه ابوالفضل حری، تهران، نیلوفر.
    5. زرین‌کوب، عبدالحسین (1393)، یادداشت‌ها و اندیشه‌ها، تهران، انتشارات المهدی.
    6. سجاسی، اسحاق بن ابراهیم (1368)، فرائدالسلوک، تصحیح عبدالوهاب نورانی وصال و غلامرضا افراسیابی، تهران، پاژنگ.
    7. شوالیه، ژان و آلن گربران (1379)، فرهنگ نماد، اساطیر، رویا و رسوم، ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی، تهران، جیحون.
    8. طسوجی، عبدالطیف ( 1386)، هزار و یک شب (حکایت دلگشای پرندگان و حیوانات)، ترجمة ابراهیم اقلیدی، چاپ پنجم، تهران، مرکز.
    9. ظهیری سمرقندی، محمد بن علی بن محمد (1381)، سندباد نامه، به اهتمام و تصحیح محمدباقر کمال‌الدینی، تهران، میراث مکتوب.
    10. ظهیری سمرقندی، محمد بن علی بن محمد (1392)، اغراض السیاسه فی اعراض السیاسه، به اهتمام و تصحیح جعفر شعار، تهران، دانشگاه تهران.
    11. عبداللهی، منیژه ( 1381)، فرهنگنامه جانوران در ادب فارسی، تهران، انتشارات پژوهنده.
    12. فتوحی، محمود (1385)، بلاغت تصویر، تهران، سخن.
    13. فردوسی، ابوالقاسم (1390)، شاهنامه، به کوشش سعید حمیدیان، چاپ هجدهم، تهران، قطره.
    14. فلودرنیک، مونیکا (1399)، روایت شناسی، مترجم هیوا حسن پور، اصفهان: انتشارات خاموش.
    15. کادن، جی. ای (1380)، فرهنگ توصیفی ادبیات و نقد، ترجمه کاظم فیروز‌مند، تهران، نشر شادگان.
    16. کهنمویی، ژاله؛ نسرین خطاط و علی افخمی (1400)، فرهنگ توصیفی نقد ادبی، تهران، دانشگاه تهران.
    17. گرت، استفانی (1396)، جامعه‌شناسی جنسیت، ترجمه کتایون بقایی، تهران، نی.
    18. مک‌کی، رابرت ( 1395)، شخصیت، ترجمه مهدی فیضی کیا، تهران، نیماژ.
    19. مولوی، جلال الدین محمد (1379)، مجالس سبعه، با تصحیح و توضیحات توفیق سبحانی، تهران، کیهان.
    20. مولوی، جلال الدین محمد (1388)، مثنوی معنوی، شرح محمد استعلامی، تهران، سخن.
    21. میرصادقی، جمال ( 1395)، عناصر داستان، چاپ نهم، تهران، سخن.
    22. نخشبی، ضیاءالدین (1372). طوطی نامه، به اهتمام فتح‌الله مجتبائی و غلامعلی آریا، تهران، منوچهری.
    23. نصرالله منشی (1387)، کلیله و دمنه، تصحیح مجتبی مینوی، چاپ سوم، تهران، بهزاد.
    24. وراوینی، سعد‌الدین (1394)، مرزبان نامه، به کوشش خلیل خطیب رهبر، چاپ بیست و سوم، تهران، صفی‌ علیشاه.

     

    ب)مقالات

    1. اشرفی، بتول و گیتی تاکی (1397)، «الگوی شخصیت‌پردازی داستان‌های پیامبران الهی در قـرآن کـریم، بـر مبنـای دیـدگـاه ریمـون ـ کنـان»، پژوهش‌های ادبی و قرآنی، دوره 6، شماره 3 ، صص 1-28.
    2. احمدی راد، سارا و عالیه یوسف‌فام (1401)، «تحلیل و تطبیق شخصیت‌های صحابه و مشایخ در روایات مثنوی و مأخذ آن بر اساس نظریه ریمون‌کنان»، پژوهش‌های نوین ادبی، دوره 1، شماره 2، صص87-111.
    3. شجری، رضا و الهام عربشاهی کاشی (1402)، «تحلیل و بررسی کهن الگوی دوگانه شیر و بازتاب آن در متون حماسی، عرفانی و شعر آیینی»، دو فصلنامه مطالعات عرفانی، شماره38، صص 95-122.
    4. شیرانی، مهسا؛ مهبود فاضلی و نسرین فقیه ملک مرزبان (1403)، «سیر تطور شخصیت روایی روباه در حکایت‌های حیوانات قرن 3 تا 9 هجری»، کهن‌نامه ادب پارسی، سال پانزدهم، شماره 1، صص 190-210.
    5. عباس‌زاده، فاضل و مهدی جباری (1394)، «نقش تمثیلی حیوانات در روند داستان‌های شاهنامه»، تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، دوره7، شماره26، صص 111-132.

     

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار