انعکاس آیین‌های سیاسی و اجتماعی ساسانیان در شاهنامۀ فردوسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بجنورد

2 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران

10.29252/kavosh.2025.21829.3592

چکیده

از بزرگ‌ترین و نیرومندترین حکومت‌های ایران، دوران طولانی‌مدتِ سلسلۀ ساسانیان است که بعد از پنج و نیم قرن از پایان شاهنشاهی هخامنشیان، حکومت آنان با بر تخت نشستن اردشیر ساسانی آغاز شد. دولت ساسانیان، دورۀ برجسته و درخشانی را بر تاریخ ایرانیان افزود و فرهنگ سیاسی و اجتماعی پرباری را رقم زد که بسیاری از آن فرهنگ‌های سیاسی و اجتماعی در تاریخ ایران ماندگار شد. مهم‌ترین عاملِ پایداری حکومت این سلسله، رسمی کردن دین زرتشت و پیوند آن با سیاست بود که بسیاری از عوامل سیاسی و اجتماعی دیگر را تحت‌الشعاع قرار داد. از معتبرترین منابعی که می‌توان برای استخراج فرهنگ‌ سیاسی و اجتماعی ساسانیان استفاده کرد، کتاب ارزشمندِ شاهنامۀ فردوسی است که این فرهنگ‌ها در آن بازتاب یافته است. این مقاله که بر پایۀ روش تحلیلی- توصیفی نگارش یافته، بر آن است تا برجسته‌ترین آیین‌های سیاسی و اجتماعی رایج در دورۀ ساسانی را از کتب تاریخی معتبر استخراج نماید و سپس انطباق آن‌ها را با شاهنامۀ فردوسی واکاوی نماید. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در فرهنگ سیاسی، پیوند دین و سیاست در مملکت‌داری، آیین تاج‌گذاری و بر تخت نشستن پادشاهان (عزل و نصب)، فرهنگ و آداب باریافتن به دربار پادشاه و در فرهنگ اجتماعی، آیین تولد کودک، آیین ازدواج، آیین تدفین و سوگواری از مهم‌ترین آیین‌های دورۀ ساسانیان به شمار می‌رود که در شاهنامۀ فردوسی نیز منعکس شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Reflection of Sassanid Political and Social Rituals in Ferdowsi’s Shahnameh

نویسندگان [English]

  • Omid Vahdanifar 1
  • Faeze aynebeigi 2
1 Associate Professor of Persian Language and LiteratureUniversity of Bojnord
2 Master's student in Persian language and literature, Faculty of Humanities, University of Bojnord. Bojnord, Iran
چکیده [English]

One of the largest and most powerful Iranian empires was the long-standing Sassanid dynasty whose rule started with the ascension of Ardashir to the throne five and a half centuries after the Achaemenian Empire. The Sassanid Empire added a brilliant chapter to the history of Iran and created a rich political and social culture, the results of which became everlasting in the Iranian history. The most important factor in the stability of this empire was the officialization of Zoroastrianism and connecting this religion to politics which greatly influenced other political and social factors. One of the most reliable sources on the Sassanid political and social culture is Ferdowsi’s Shahnameh. Using an analytical-descriptive method, this study seeks to delineate the most significant political and social rituals which were common in the Sassanid period. The data are extracted from reliable history books, and then their conformity with Ferdowsi’s accounts in Shahnameh is evaluated. The results of the research show that, in terms of political culture, rituals such as the connection between religion and politics in the management of the country, the rites of coronation and ascension to the throne, and the etiquettes of appearing in the king’s court as well as, in terms of social culture, customs related to the birth, marriage, burial and mourning were the most significant rituals in the Sassanid period, which are reflected in the Shahnameh too.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sassanid
  • Political ritual
  • Social ritual
  • Ferdowsi’s Shahnameh

مراجع

  1. الف) کتاب ­ها

    1. بی ­نام (1380)، مینوی خرد، ترجمۀ احمد تفضلی‌، به‌ کوشش ژاله آموزگار، تهران: توس.
    2. پلوتارخ (1380)، ایرانیان و یونانیان به روایت پلوتارخ، ترجمة احمد کسروی، تهران: جامی.
    3. پیرنیا، حسن (1362)، ایران باستان یا تاریخ ایران زمان بسیار قدیم تا انقراض دولت ساسانی، تهران: دنیای کتاب.
    4. دریایی، تورج (1383)،شاهنشاهی ساسانی،ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ققنوس.
    5. دریایی، تورج (1392 الف)، ساسانیان، تهران: توس.
    6. --------- (1392 ب)، امپراتوری ساسانی، تهران: فرزان روز.
    7. دیاکونوف، ایگور میخایلوویچ و همکاران (1391)، تاریخ ایران از نگاه مورخان، به کوشش ندا حسینی، تهران: ژرف.
    8. رضایی، عبدالعظیم (1378)، پیشینۀ ایرانیان؛ از باستان تا انقراض ساسانیان، تهران: دُر.
    9. ریاحی، محمد امین (1393)، فردوسی، تهران: طرح نو.
    10. ریپکا، یان (1355). تاریخ ادبیات ایران، ترجمۀ عیسی شهابی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    11. غفاری، زهرا (1389)، ساسانیان و آداب و رسوم دربار انوشیروان با تکیه بر شاهنامۀ فردوسی، مشهد: سخن‌گستر.
    12. فردوسی، ابوالقاسم (1386)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
    13. کریستن‌سن، آرتور (۱۳74)، وضع ملّت و دولت و دربار در دورۀ شاهنشاهی ساسانیان، ترجمه و تحریر مجتبی مینوی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    14. -------------- (۱۳7۷)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ غلامرضا رشید یاسمی، تهران: امیرکبیر.
    15. ماسه، هانری (1375). فردوسی و حماسۀ ملّی، ترجمۀ مهدی روشن ضمیر، تبریز: دانشگاه تبریز.
    16. مظاهری، علی­اکبر (1377)، خانوادة ایرانی در دوران پیش از اسلام، ترجمۀ عبدالله توکل، تهران: قطره.
    17. مقدسی، مطهربن طاهر (1374)، آفرینش و تاریخ، ترجمة محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه.
    18. نفیسی، سعید (1388)، تاریخ تمدن ایران ساسانی، تهران: کتاب پارسه.
    19. یارشاطر، احسان و دیگران (1383)، تاریخ ایران (از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان)، ترجمۀ حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.

     

    ب) مقالات

    1. اصلانی، نسرین، زهره زرشناس (1396)، «تأثیر اوضاع اجتماعی دوران ساسانی بر شکل­گیری اندرزهای دینی»، زبانشناخت، ش 2: صص 55-77.
    2. خالقی مطلق، جلال (1366)، «بار و آیین آن در ایران». ایران­نامه، ش 19: صص 392-438.
    3. دریایی، تورج (1391)، «رازهای خاندان ساسانیان: اردشیر چه زمانی بر استخر حکومت می‌کرد؟»ناگفته‌های امپراتوری ساسانیان،ترجمۀ آهنگ حقانی و محمود فاضلی بیرجندی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، صص 17- 27.
    4. شادی­گو، شهریار و همکاران (1401)، «بازتاب مسائل سیاسی و اجتماعی در شاهنامۀ فردوسی»، ماهنامۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، ش 11: صص 4235- 4250.

     

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار