انعکاس آیین‌های سیاسی و اجتماعی ساسانیان در شاهنامۀ فردوسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بجنورد

2 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران

10.29252/kavosh.2025.21829.3592

چکیده

از بزرگ‌ترین و نیرومندترین حکومت‌های ایران، دوران طولانی‌مدتِ سلسلۀ ساسانیان است که بعد از پنج و نیم قرن از پایان شاهنشاهی هخامنشیان، حکومت آنان با بر تخت نشستن اردشیر ساسانی آغاز شد. دولت ساسانیان، دورۀ برجسته و درخشانی را بر تاریخ ایرانیان افزود و فرهنگ سیاسی و اجتماعی پرباری را رقم زد که بسیاری از آن فرهنگ‌های سیاسی و اجتماعی در تاریخ ایران ماندگار شد. مهم‌ترین عاملِ پایداری حکومت این سلسله، رسمی کردن دین زرتشت و پیوند آن با سیاست بود که بسیاری از عوامل سیاسی و اجتماعی دیگر را تحت‌الشعاع قرار داد. از معتبرترین منابعی که می‌توان برای استخراج فرهنگ‌ سیاسی و اجتماعی ساسانیان استفاده کرد، کتاب ارزشمندِ شاهنامۀ فردوسی است که این فرهنگ‌ها در آن بازتاب یافته است. این مقاله که بر پایۀ روش تحلیلی- توصیفی نگارش یافته، بر آن است تا برجسته‌ترین آیین‌های سیاسی و اجتماعی رایج در دورۀ ساسانی را از کتب تاریخی معتبر استخراج نماید و سپس انطباق آن‌ها را با شاهنامۀ فردوسی واکاوی نماید. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در فرهنگ سیاسی، پیوند دین و سیاست در مملکت‌داری، آیین تاج‌گذاری و بر تخت نشستن پادشاهان (عزل و نصب)، فرهنگ و آداب باریافتن به دربار پادشاه و در فرهنگ اجتماعی، آیین تولد کودک، آیین ازدواج، آیین تدفین و سوگواری از مهم‌ترین آیین‌های دورۀ ساسانیان به شمار می‌رود که در شاهنامۀ فردوسی نیز منعکس شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The reflection of Sasanian political and social rituals in Ferdowsi's Shahnameh

نویسندگان [English]

  • Omid Vahdanifar 1
  • Faeze aynebeigi 2
1 Associate Professor of Persian Language and LiteratureUniversity of Bojnord
2 Master's student in Persian language and literature, Faculty of Humanities, University of Bojnord. Bojnord, Iran
چکیده [English]

One of the biggest and most powerful governments in Iran is the long-term period of the Sassanid dynasty, which began after five and a half centuries from the end of the Achaemenid Empire with the accession of Ardeshir Sassanid. The Sassanid government added an outstanding and brilliant period to the history of Iranians and created a fruitful political and social culture, many of which remained in the history of Iran. The most important factor in the stability of this dynasty's rule was the formalization of the Zoroastrian religion and its connection with politics, which overshadowed many other political and social factors. One of the most reliable sources that can be used to extract the political and social culture of the Sassanids is the valuable book Shahnameh of Ferdowsi, which reflected these cultures. This article, written on the basis of analytical-descriptive method, aims to extract the most prominent political and social rituals common in the Sasanian period from authentic historical books and then analyze their conformity with Ferdowsi's Shahnameh. The research results show that in political culture; The connection between religion and politics in statecraft, the ritual of coronation and enthronement of kings (removal and installation), the culture and customs of visiting the king's court and in social culture; The ritual of child birth, marriage ritual, burial ritual and mourning are among the most important rituals of the Sasanian period, which are also reflected in Ferdowsi's Shahnameh.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sassanians
  • political religion
  • social religion
  • Ferdowsi's Shahnameh
  1. الف) کتاب ­ها

    1. بی ­نام (1380)، مینوی خرد، ترجمۀ احمد تفضلی‌، به‌ کوشش ژاله آموزگار، تهران: توس.
    2. پلوتارخ (1380)، ایرانیان و یونانیان به روایت پلوتارخ، ترجمة احمد کسروی، تهران: جامی.
    3. پیرنیا، حسن (1362)، ایران باستان یا تاریخ ایران زمان بسیار قدیم تا انقراض دولت ساسانی، تهران: دنیای کتاب.
    4. دریایی، تورج (1383)،شاهنشاهی ساسانی،ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ققنوس.
    5. دریایی، تورج (1392 الف)، ساسانیان، تهران: توس.
    6. --------- (1392 ب)، امپراتوری ساسانی، تهران: فرزان روز.
    7. دیاکونوف، ایگور میخایلوویچ و همکاران (1391)، تاریخ ایران از نگاه مورخان، به کوشش ندا حسینی، تهران: ژرف.
    8. رضایی، عبدالعظیم (1378)، پیشینۀ ایرانیان؛ از باستان تا انقراض ساسانیان، تهران: دُر.
    9. ریاحی، محمد امین (1393)، فردوسی، تهران: طرح نو.
    10. ریپکا، یان (1355). تاریخ ادبیات ایران، ترجمۀ عیسی شهابی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    11. غفاری، زهرا (1389)، ساسانیان و آداب و رسوم دربار انوشیروان با تکیه بر شاهنامۀ فردوسی، مشهد: سخن‌گستر.
    12. فردوسی، ابوالقاسم (1386)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
    13. کریستن‌سن، آرتور (۱۳74)، وضع ملّت و دولت و دربار در دورۀ شاهنشاهی ساسانیان، ترجمه و تحریر مجتبی مینوی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    14. -------------- (۱۳7۷)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ غلامرضا رشید یاسمی، تهران: امیرکبیر.
    15. ماسه، هانری (1375). فردوسی و حماسۀ ملّی، ترجمۀ مهدی روشن ضمیر، تبریز: دانشگاه تبریز.
    16. مظاهری، علی­اکبر (1377)، خانوادة ایرانی در دوران پیش از اسلام، ترجمۀ عبدالله توکل، تهران: قطره.
    17. مقدسی، مطهربن طاهر (1374)، آفرینش و تاریخ، ترجمة محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه.
    18. نفیسی، سعید (1388)، تاریخ تمدن ایران ساسانی، تهران: کتاب پارسه.
    19. یارشاطر، احسان و دیگران (1383)، تاریخ ایران (از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان)، ترجمۀ حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.

     

    ب) مقالات

    1. اصلانی، نسرین، زهره زرشناس (1396)، «تأثیر اوضاع اجتماعی دوران ساسانی بر شکل­گیری اندرزهای دینی»، زبانشناخت، ش 2: صص 55-77.
    2. خالقی مطلق، جلال (1366)، «بار و آیین آن در ایران». ایران­نامه، ش 19: صص 392-438.
    3. دریایی، تورج (1391)، «رازهای خاندان ساسانیان: اردشیر چه زمانی بر استخر حکومت می‌کرد؟»ناگفته‌های امپراتوری ساسانیان،ترجمۀ آهنگ حقانی و محمود فاضلی بیرجندی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، صص 17- 27.
    4. شادی­گو، شهریار و همکاران (1401)، «بازتاب مسائل سیاسی و اجتماعی در شاهنامۀ فردوسی»، ماهنامۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، ش 11: صص 4235- 4250.