دانشگاه یزد کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی 2645-453X 27 68 2026 05 22 An Analytical Comparison of Travelogues and Books of Wonders in Terms of Content مقایسه تحلیلی سفرنامه و عجایب‌نامه از منظر محتوا 9 37 4160 10.29252/kavosh.2026.23136.3700 FA زهرا گلابی زاده دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه تربیت مدرّس 0009-0006-5812-8471 ناصر نیکوبخت استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تربیت مدرّس Journal Article 2025 06 08 This study presents an analytical comparison of travelogues and wonder literature (Aja’ib-nameh) with a focus on their content and narrative structures. Both genres occupy a significant place in classical Persian and Arabic literature and often share thematic overlaps, particularly in describing distant lands, unfamiliar peoples, and marvelous phenomena. However, they differ in their primary objectives and degrees of realism. Travelogues are generally based on the author’s personal observations and empirical experiences, aiming to present realistic descriptions of places and historical contexts. In contrast, wonder literature emphasizes extraordinary events, mythical creatures, and marvelous phenomena, aiming to evoke fascination and curiosity in readers. By examining selected examples from well-known texts such as Naser Khosrow’s Safarnameh and Qazvini’s Aja’ib al-Makhluqat, this study identifies the main similarities and distinctions between the two genres. The analysis shows that, while travelogues function as documentary narratives grounded in observation, wonder literature combines imagination with traditional beliefs. Ultimately, the two genres represent complementary approaches to the unknown, reflecting the complex socio-cultural worldview of the pre-modern era regarding geographical and cultural “Otherness”. سفرنامه و عجایب‌نامه دو گونۀ ادبی کهن در نثر فارسی و عربی‌اند که هرچند در هدف و ساختار روایی متمایزند، امّا از نظر محتوایی هم‌پوشانی‌های چشمگیری دارند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی– توصیفی و روش مقایسه‌ای، به بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های این دو گونه از منظر معرفی «مکان» و «شگفتی» می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در حالی که سفرنامه بر تجربۀ عینی سیاح از فضاهای جغرافیایی متمرکز است، عجایب‌نامه بیشتر به نقل روایت‌های غریب، پدیده‌های خارق‌العاده و باورهای جمعی می‌پردازد؛ با این حال، مرز میان «واقعیت» و «خیال» در این دو گونۀ ادبی- بویژه در جهان‌بینی نویسندگان - همواره سیّال بوده است. نمونه‌هایی از آثاری چون سفرنامه‌های ناصرخسرو و ابن‌بطوطه و عجایب‌نامه‌های همدانی، قزوینی و رامهرمزی گواه آنند که نویسندگان عجایب‌نامه ها، اغلب از سفرنامه‌ها به‌عنوان منبع خود استفاده کرده‌اند و هر دو ژانر از یک مخزن مشترک از دانش جغرافیایی، افسانه‌ها و تجربه‌های فرهنگی بهره برده‌اند. در نهایت، این پژوهش استدلال می‌کند که سفرنامه و عجایب‌نامه دو رویکرد مکمل به «جهانِ دیگر» هستند: یکی از دریچۀ مشاهدۀ فردی و دیگری از دریچۀ باورهای جمعی، اما هر دو بازتاب‌دهندۀ دیدگاه‌های تاریخی-فرهنگی جامعه در برابر ناشناخته‌ها به شمار می آیند.

https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4160_f4dc220cbf05cae2cf7f58036bf3b096.pdf

دانشگاه یزد کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی 2645-453X 27 68 2026 05 22 Cognitive Governance of Rhetorical Devices in Mystical Language: A Case Study of Oslūb al-Ḥakīm راهبری شناختی صنایع بلاغی در زبان عرفان؛ مطالعه موردی اسلوب حکیم 39 73 4164 10.29252/kavosh.2026.23548.3745 FA زینب اکبری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران 0000-0003-2474-690X بتول واعظ دانشیار رشته زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران 0000-0001-7523-8513 Journal Article 2025 08 19 Mystical language in the Islamic tradition has long been at the intersection of ineffable experience and spiritual pedagogy, making it a central problem in linguistic and hermeneutic studies. Focusing on the rhetorical device of Oslūb al-Ḥakīm and employing Sperber and Wilson’s Relevance Theory, this study investigates how Sufi discourse reshapes cognitive environments and redirects interpretation through indirect and expectation-defying responses. The research is based on a qualitative analysis of forty instances of Oslūb al-Ḥakīm drawn from classical Persian mystical texts. The analysis was conducted at the two interrelated levels of a) the inferential and cognitive mechanisms underlying this rhetorical strategy and b) its pedagogical and epistemic functions within Sufi discourse. The findings reveal five principal functions including subverting surface expectations to redirect perception from outward forms to inward meanings, transforming conflictual situations into ethical instruction, reversing epistemic hierarchies by attributing authority to marginal figures, redefining concepts through the collapse of conventional significations, and challenging juridical hegemony and Sharia-centered discourse. The study demonstrates that mystical language serves not merely as a means of expression but as an epistemic and transformative act that generates profound cognitive effects through purposeful increases in processing efforts. زبان عرفانی در سنت اسلامی همواره در مرز میان توصیف تجربه‌های شهودی و هدایت و تربیت مخاطب قرار داشته و همین دوگانگی، آن را به یکی از حوزه‌های مناقشه‌برانگیز زبان‌شناسی بدل ساخته است. پژوهش حاضر با تمرکز بر صنعت بلاغی «اسلوب حکیم» و با اتکا بر نظریه ربط اسپربر (Sperber) و ویلسون (Wilson)، نشان می‌دهد که چگونه عارفان در موقعیت‌های تعاملی، از راه نقض انتظارات زبانی و بازآرایی محیط‌های شناختی، فرآیندهای معنا‌سازی را به ابزاری برای تعلیم و تحول ذهنی–معرفتی مخاطب بدل می‌سازند. در این پژوهش تحلیل کیفی ۴۰ نمونه «اسلوب حکیم» در متون عرفانی در دو لایه انجام شد: نخست، بررسی سازوکارهای اسلوب حکیم بر پایه نظریه ربط؛ دوم واکاوی کارکردهای تربیتی و معرفت‌زای آن در بستر عرفان. یافته‌های پژوهش نشان دادند که اسلوب حکیم پنج کارکرد اصلی دارد: نقض انتظارات سطحی و ارتقای نگاه از ظاهر به باطن؛ تبدیل موقعیت‌های تهدیدکننده به آموزش اخلاقی–عرفانی؛ واژگونی جایگاه دانایی از طریق کنش معرفت‌زای فرودستان؛ بازتعریف مفاهیم با فروپاشی دلالت عرفی و نقد هژمونی فقه و مقابله با گفتمان شریعت‌مدار. این الگوها به‌طور نظام‌مند نشان می‌دهند که زبان صوفیانه، با تحمیل تلاش پردازشی هدفمند، موجب تولید آثار شناختی ژرف و تغییرات معنایی پایدار می‌شود. اهمیت این پژوهش در پیوند میان زبان‌شناسی شناختی و مطالعات عرفانی و نشان دادن این حقیقت است که زبان عرفان نه صرفاً بازتاب تجربه، بلکه «ابزار کنش معرفت‌زا» است که در آن زبان خود بدل به یک مسیر سلوکی می‌شود.

https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4164_003bf26cb00fbd1be557c319d372e068.pdf

دانشگاه یزد کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی 2645-453X 27 68 2026 05 22 The background of Sheikh Mahmoud Shabestari's view on the nature and conditions of thinking in Persian mystical texts before the Gulshan-e-Raz بررسی ماهیت و جایگاه تفکر از دیدگاه شیخ محمود شبستری با تأمل در پیشینه آن در متون فارسی عرفانی 75 103 4184 10.29252/kavosh.2026.22068.3616 FA محمدرضا بحری لاله زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران 0009-0008-5208-1646 اسدالله واحد استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز 0000-0002-4698-272X ابراهیم رنجبر استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز 0000-0001-9236-7026 میرجلیل اکرمی استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز 0000-0003-3265-8205 Journal Article 2024 09 16 Thinking and its nature and characteristics are among the most important and frequent topics raised in the mystical texts of the Islamic period. They are also among the intellectual-mystical concerns of Iranian mystics and the first question that Hosseini Heravi asked Sheikh Mahmoud Shabestari. This led to the writing of the Gulshan-e-Raz, which is related to thinking and its nature. In this article, the authors emphasize the essential distinction between the definitions of thinking in the two fields of mysticism and philosophy while examining the opinions of Islamic mystics in Persian verse and prose works before the Gulshan-e-Raz. They have shown Shabestari's adherence to the Iranian-Islamic theological and mystical tradition on the subject under discussion. Shabestari's perception of the nature of thinking, as an esoteric journey based on discovery and intuition to achieve truth, is in complete agreement with the mystics before him. He also speaks of abstraction and attraction as the necessary conditions for acquiring correct thinking that is immune to deviation. This view is clearly seen in the works of his predecessors as well. Such agreement of opinions may indicate the distinguished position of the Gulshan-e-Raz and the Azerbaijani mystical school in the convergence of mystical currents of the eighth century. تفکر، ماهیت و ویژگی‌های آن از مهم‌ترین و پربسامدترین موضوعات مطرح شده در متون عرفانی اسلامی و از دغدغه‌های فکری - عرفانی عرفای ایرانی است و اولین سوال از سوالات حسینی هروی از شیخ محمود شبستری که موجبات تحریر گلشن راز را فراهم می‌کند، مربوط به تفکر و چیستی آن است. نگارندگان در این مقاله با تاکید بر تمایز ماهوی میان تعریف تفکر در دو حوزه عرفان و فلسفه؛ ضمن بررسی آراء عرفای اسلامی در آثار منظوم و منثور فارسی پیش از گلشن راز، تبعیت شبستری را از سنت کلامی و عرفانی ایرانی – اسلامی در موضوع مورد بحث نشان داده‌اند. تلقی شبستری از ماهیت تفکر – به عنوان یک سیر باطنی مبتنی بر کشف و شهود برای نیل به حقیقت – با عرفای پیش از خود هم‌خوانی کامل دارد. وی همچنین تجرید و جذبه را از شرایط لازم برای تحصیل یک تفکر صحیح و مصون از انحراف معرّفی میکند که در آثار پیشینیان وی به وضوح دیده می‌شود. این تطابق آراء می‌تواند نشانگر جایگاه ممتاز گلشن راز و مکتب عرفانی آذربایجان در همگرایی جریان‌های عرفانی قرن هشتم باشد.

https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4184_84b1c4f6a106ac20d9493a0e9bd36b12.pdf

دانشگاه یزد کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی 2645-453X 27 68 2026 05 22 The Policy of Silence and Deliberate Omissions in Beyhaqi History سیاست سکوت و حذف‌های تعمدی در تاریخ بیهقی 105 132 4219 10.29252/kavosh.2026.24079.3796 FA مژگان میرحسینی استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه کوثر بجنورد Journal Article 2025 12 09 Beyhaqi holds a distinctive position in classical Persian historiography due to his meticulous composition, narrative richness, and politico-administrative analyses. During the Ghaznavid period, an era dominated by Ash'arite theological thought predicated on determinism and the acceptance of divine destiny, the straightforward and unvarnished narration of reality devoid of omission or apprehension proved to be untenable. This premise gives rise to the hypothesis that Beyhaqi may have been compelled on certain occasions to make deliberate omission or choose strategic silence. Employing an analytical-historical approach through library-based research and drawing upon primary and secondary sources, this study addresses the fundamental questions ‘In which domains did Beyhaqi resort to deliberate silence or omissions?’ and ‘What motivations underlie them?’ The findings indicate that these omissions and silence cases predominantly occur in the representation of principal actors, the positive services of certain figures, internal court rivalries and conspiracies, suspicious deaths, financial corruption of certain personalities, military defeats, internal insurrections, sectarian and religious activities, the influence of women within the court, and the recounting of his own personal relationships. The silence is not attributable to ignorance or forgetfulness; rather, it constitutes the outcome of ideological, political, and methodological choices within the framework of courtly historiography. They create a latent presence that, through deliberate absence, reveals the author's political and value orientations, functioning as a mechanism for preserving royal legitimacy, navigating courtly competition, and upholding the ethics of secretarial conduct. بیهقی به دلیل دقت در نگارش، غنای روایی و تحلیل‌های سیاسی- اداری، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ‌نگاری کلاسیک فارسی دارد. در دوره غزنوی یعنی عصری که تفکر اشعری مبتنی بر جبر و پذیرش قضا و قدر غلبه دارد، بیان واقعیت به سادگی، بی هیچ کم و کاست و هراسی ناممکن است؛ پس این فرضیه مطرح میشود که ممکن است بیهقی ناچار در مواردی به حذف تعمدی یا سکوت استراتژیک روی آورده باشد. این مقاله با رویکردی تحلیلی-تاریخی به روش کتابخانه ای و با استناد به منابع اولیه و ثانویه در پی پاسخگویی به این پرسش اساسی است که سکوت یا حذفهای تعمدی بیهقی در چه حوزههایی نمودار شده و چه انگیزه هایی سبب آن بوده است؟ نتایج بررسی نشان می‌دهد که این حذف ها و سکوت ها عمدتاً در حوزه های بازنمایی کنشگران اصلی، خدمات مثبت برخی شخصیت ها، رقابت ها و توطئه های داخلی دربار، مرگهای مشکوک، فساد مالی برخی شخصیت ها، شکست های نظامی، شورش های داخلی، فعالیتهای فرقه ای و مذهبی، نفوذ زنان در دربار و بازگویی روابط خود او دیده می‌شود. این سکوت‌ها نه تنها ناشی از ناآگاهی یا فراموشی نیست، بلکه نتیجه انتخاب ایدئولوژیک، سیاسی و روش شناختی در چارچوب تاریخ‌نگاری درباری است و حضوری پنهان می آفریند که از طریق غیبتِ عمدی، نگرش‌های سیاسی و ارزشی نویسنده را آشکار می‌سازد و به‌عنوان ابزاری برای حفظ مشروعیت سلطنتی، رقابت درباری و اخلاق منشی‌گری عمل می‌کند.

https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4219_ee19b24cc88a0e52f47dbeb59b15f1c6.pdf

دانشگاه یزد کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی 2645-453X 27 68 2026 05 22 Investigating the Adaptations of the Famous Sonnet “Emrooz Shah-e Anjoman-e Delbaran Yeki Ast” and Making a Hypothesis Regarding its True poet بررسی اقتفاها و استقبال‌ها از غزل مشهور «امروز شاه انجمن دلبران یکی است» و احتمالی دربارۀ شاعر اصلی آن 133 160 4222 10.29252/kavosh.2026.23443.3737 FA فاطمه تسلیم جهرمی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران 0000-0002-8020-9538 بهرام شعبانی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران. Journal Article 2025 07 31 Among the sonnets occasionally attributed to Hafez in various non-standard manuscripts is a piece beginning with the line “Emrooz shah-e anjoman-e delbaran yeki hast / Delbar agar hezar bood, delbar-e an yeki hast”. This poem has also been attributed to Amir Khosrow Dehlavi, Jami, and Esmat Bukhari, while some sources designate it as the work of an unknown poet. Utilizing a descriptive-analytical approach and library research, this study identifies six poets who have composed istiqbal (literary responses/imitations) to this poem, analyzing these adaptations through a stylistic lens in comparison with the original sonnet. The findings indicate that most of the poets who responded to this work were either mystics or poet-mystics, and the majority of commentators interpret the beloved (mamdouh) in this poem as God or the Prophet, associating it with the concept of Wahdat al-Wujud (Unity of Being). Given that the peak of these imitations occurred during the 8th and 9th centuries AH, it is highly probable that the poem was composed within this timeframe or reached its zenith of popularity during this era. Furthermore, due to the numerous imitations by prominent contemporary or near-contemporary poets, the original author’s identity has remained obscure. Based on the findings of this research, it is highly likely that this sonnet was composed by Esmat Bukhari, who himself imitated a poem by Amir Khosrow Dehlavi. Esmat’s contemporaneity with Hafez, the passage of time, his relative lack of fame compared to Hafez, and the lack of a standardized collection of his works have led to the incorporation of this poem into Hafez’s anthology and its subsequent fame under his name. یکی از غزل هایی که در برخی از نسخه های غیرمشهور دیوان حافظ نیز آمده، غزلی است با مطلع: «امروز شاه انجمن دلبران یکی است/ دلبر اگر هزار بود، دل بر آن یکی است». این غزل به امیرخسرو دهلوی، جامی و عصمت بخاری نیز نسبت داده شده و برخی منابع، آن را از شاعری مجهول دانسته‌اند. این پژوهش به روش تحلیلی-توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، ضمن معرفی شش شاعر استقبال‌کننده از این غزل، این اقتفاها را به شیوۀ سبک‌شناسی، مطالعه و با غزل اصلی مقایسه کرده است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد بیشتر استقبا‌ل‌کنندگان این غزل، از شاعران عارف یا عارفان شاعر بوده اند و بیشتر شارحان، ممدوح آن را خداوند یا پیامبر(ص) و مضمون آن را مرتبط با وحدت وجود معرفی کرده‌اند. با توجه به اینکه بیشترین استقبال‌ها در دو قرن هشتم و نهم صورت گرفته، به نظر می‌رسد محدودۀ سرایش غزل نیز یکی از این دو قرن بوده یا در این دوره بیشترین شهرت را داشته است. همچنین بر اثر استقبال‌‌های متعدد شاعران مشهور معاصر با سرایندۀ اصلی یا پس از وی، نام شاعر اصلی ناشناخته باقی مانده است. بر اساس یافته‌های این پژوهش به احتمال فراوان این غزل، سرودۀ عصمت بخاری است که خود از غزل امیرخسرو دهلوی اقتفا کرده است. معاصربودن عصمت با حافظ، گذر زمان، کم‌شهرتی عصمت و عدم جمع‌آوری اشعار او، باعث شده تا این غزل به دیوان حافظ راه یابد و مشهور شود.

https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4222_f819155f9ffe9359a639a948bef6ef62.pdf

دانشگاه یزد کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی 2645-453X 27 68 2026 05 22 A Narratological Analysis of Jennī Lu‘bat as an Imaginary Other in Rūzbihān Shīrāzī’s Abhar al-‘Āshiqīn تحلیل روایت‌شناسانۀ داستانک جنی‌لعبت به‌مثابۀ دیگریِ خیالی در عبهرالعاشقین 163 196 4221 10.29252/kavosh.2026.23834.3777 FA حسین طاهری دانش آموخته دکتری رشتة‌ زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه شیراز 0000-0002-5412-3407 Journal Article 2025 10 18 This article presents a narratological analysis of the experience of love in Abhar al-‘Āshiqīn, with a special focus on the character Jannī La‘bat and her interactions with the narrator. The study aims to examine how human and divine love are constituted through dialogue, erotic desire, the lover’s rejection, and ultimately the formation of reciprocal love. The analysis is grounded in four theoretical frameworks: Gérard Genette (narrative structure), Tzvetan Todorov (narrative pattern and crisis–resolution), Paul Ricoeur (hermeneutics and living metaphor), and Mieke Bal (narrative semiotics). Findings show that the narrative, moving from the narrator’s initial encounter with Jannī La‘bat to the production of Abhar al-‘Āshiqīn, exhibits a multilayered and interwoven structure encompassing temporal, focal, semantic, and semiotic dimensions. The lover’s desire and Jannī La‘bat’s refusal function as a crucial narrative tension, enabling the development of reciprocal love and the creation of a meaningful text. Through this process, Jannī La‘bat’s role evolves from the object of desire to an agent of meaning, guiding the narrative toward the synthesis of human and divine love. This progression reveals the complexity of character interactions, the transformation of the narrative from individual experience to shared experience, and the role of dialogue and trial in consolidating meaning and narrative structure, allowing for a multilayered reading and reflection on the concepts of love and spirituality. این پژوهش به تحلیل روایت‌شناسانۀ پیش‌درآمد کتاب عبهرالعاشقین روزبهان بقلی شیرازی یعنی روایت «جنی‌لعبت» می‌پردازد و می‌کوشد آن را هم در مقام متنی عرفانی و هم به‌مثابۀ روایتی ادبی و ساخت‌مند بررسی کند. مسألۀ اصلی آن است که چگونه می‌توان با تکیه بر نظریه‌های روایت‌شناسی معاصر، ساختار روایی و نقش شخصیت لعبت را در شکل‌دهی به فرایند داستانی تحلیل کرد. روش پژوهش بر پایۀ رویکرد تحلیلی-ترکیبی است و درکنار خوانش باختینی، از چهار دستگاه نظری ژرار ژنت(Gérard Genette)، تزوتان تودوروف(Tzvetan Todorov)، پل ریکور (Paul Ricoeur) و میکه بال (Mieke Bal) بهره می‌گیرد تا از خلال آن، واحدهای روایی این بخش از متن روشن شود. در سطح روش، روایت به چهار واحد اصلی_ مواجهه، آغاز مکالمه، تمنای عاشقانه و تشکیل عشق دوسویه_ تقسیم و هر واحد بر اساس مبانی نظری نام‌برده تحلیل می‌شود. از منظر ژنت، سطوح سه‌گانۀ روایت (داستان، روایت و گفتمان روایی) و مقوله‌هایی چون تمرکز درونی و زمان‌مندی به‌کار گرفته می‌شود. از دید تودوروف، الگوی گسست و بازگشت به تعادل در ساختار این متن بازشناسی می‌شود. در چشم‌انداز ریکور، سه‌گانۀ میمسیس (پیش‌پیکربندی، پیکربندی، بازپیکربندی) ابزار فهم فرایند تفسیر این متن و تبدیل تجربه به روایت است و سرانجام با تکیه بر میکه بال، تمایز میان فابولا، داستان و متن امکان تحلیل کارکرد شخصیت‌ها به‌عنوان فاعل، مفعول یا ضدفاعل فراهم می‌آید. بررسی انجامشده نشان می‌دهد که لعبت در مقام «دیگریِ خیالی» عنصری منفعل نیست، بلکه نیرویی کنش‌مند در روایت است که همزمان میل را برمی‌انگیزد و بر آن محدودیت می‌گذارد. این دوگانگی، گفتمان روایت را به جلو می‌راند و امکان تکوین کتاب را در قالب شرح عشق فراهم می‌کند. درنهایت، نتیجۀ پژوهش تأکید دارد بر این‌که خوانش روایت‌شناسانۀ عبهرالعاشقین ظرفیت‌های تازه‌ای را در بازفهمی متون عرفانی آشکار می‌کند که قبلاً اغلب تنها در افق زبانی و معنوی تحلیل می‌شده‌اند، اما در ساختار روایی نیز حامل لایه‌های پیچیده و نظام‌مند هستند.

https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4221_136eb1d004a54bac7569993c8084cbf4.pdf